Dondurulmuş embriyo transferi (FET, İngilizce "frozen embryo transfer"), tüp bebek tedavisinde elde edilip dondurularak saklanan embriyoların, daha sonraki bir adet döngüsünde çözülerek rahme yerleştirilmesidir. Embriyo dondurma yöntemlerindeki gelişmeler sayesinde FET, tüp bebek tedavisinin olağan bir parçası hâline gelmiştir. Tek bir yumurta toplama işleminden elde edilen embriyoların ileride kullanılabilmesine ve bazı durumlarda tedavinin daha güvenli planlanmasına imkân tanır.
Aşağıda FET'in ne olduğunu, rahmin transfere nasıl hazırlandığını, taze transfere göre avantajlarını ve olası dezavantajlarını, gebelik şansını etkileyen faktörleri bulabilirsiniz.
FET nedir?
Tüp bebek (IVF) ya da mikroenjeksiyon (ICSI) tedavisinde yumurtalar toplanır, laboratuvarda döllenir ve embriyolar birkaç gün kültür ortamında izlenir. Transfer için seçilen embriyo aynı döngüde rahme yerleştirilirse buna taze transfer denir. Taze transfer yapılmadığında ya da transferden sonra iyi kaliteli embriyo kaldığında, embriyolar dondurularak sıvı azot içinde saklanır. FET, bu embriyoların daha sonra çözülüp rahme transfer edilmesidir.
Embriyo dondurmada bugün yaygın olarak vitrifikasyon (camlaştırma) yöntemi kullanılır. Bu yöntemde embriyo çok hızlı soğutularak hücre içinde buz kristali oluşması önlenir. Eski yavaş dondurma yöntemine göre çözülme sonrasında canlı kalan embriyo oranı belirgin biçimde artmıştır. Doğru koşullarda saklanan embriyoların uzun yıllar boyunca kalitesini koruduğu kabul edilir. Saklama süresi ve koşulları ise Türkiye'deki yasal düzenlemelere göre belirlenir.
FET hem birden fazla transfer denemesine fırsat verir hem de bazı hastalarda taze transferin risklerinden, özellikle yumurtalıkların aşırı uyarılması sendromunun (OHSS) ağırlaşmasından korunmaya yardımcı olur.
Hazırlık protokolleri
FET'ten önce rahim iç zarının (endometrium) embriyoyu kabul edecek kalınlığa ve yapıya ulaşması gerekir. Embriyonun gelişim günü ile rahim iç zarının hazır olduğu zamanın uyumlu olması da önemlidir. Bunun için iki ana yaklaşım vardır; hangisinin seçileceği adet düzenine, önceki tedavilere ve hekimin değerlendirmesine göre belirlenir.
Doğal Siklus FET
- Kadının kendi adet döngüsü kullanılır; düzenli yumurtlayan kadınlar için uygundur.
- Yumurtlama (ovulasyon) zamanı ultrason ve kan ya da idrar hormon testleriyle izlenir. Bazı durumlarda yumurtlama bir iğneyle tetiklenerek zamanlama netleştirilir (modifiye doğal siklus).
- Transfer günü, yumurtlama tarihine ve embriyonun gelişim gününe göre belirlenir. Blastokist (5. gün) embriyolar genellikle yumurtlamadan yaklaşık beş gün sonra transfer edilir.
- Yumurtlama sonrası oluşan sarı cisim (korpus luteum) doğal progesteron üretir; hekim buna ek olarak progesteron desteği de verebilir.
- Daha az ilaç gerektirmesi avantajıdır; buna karşılık daha sık kontrol gerekebilir ve yumurtlama beklenen zamanda olmazsa döngü ertelenebilir.
Adetleri düzensiz olan kadınlarda yumurtlama, düşük dozda yumurtlatıcı ilaçlarla da sağlanabilir (uyarılmış siklus).
Hormon Destekli Siklus FET
- Adet döngüsü dışarıdan verilen hormonlarla yönetilir; kendi yumurtlaması olmayan ya da düzensiz olan kadınlar için uygundur.
- Adetin ilk günlerinde östrojen (tablet, bant ya da jel) başlanır ve rahim iç zarı kalınlaştırılır. Ultrasonla endometrium kalınlığı ve görünümü izlenir.
- Rahim iç zarı yeterli kalınlığa ulaştığında progesteron eklenir. Transfer, progesteronun başladığı güne ve embriyonun gelişim gününe göre planlanır.
- Gebelik oluşursa östrojen ve progesteron desteği, plasenta hormon üretimini devralana kadar, genellikle gebeliğin ilk haftalarında sürdürülür.
- Transfer tarihinin önceden planlanabilmesi bu yöntemin pratik avantajıdır.
Endometrium kalınlığının transfer için neden önemli olduğunu rahim iç zarı kalınlığı yazımızda ayrıntılı anlattık. Her iki yöntemde de amaç, embriyonun rahme tutunması için en uygun ortamı ve zamanlamayı sağlamaktır.
Taze transfere göre avantajları
FET bazı hastalarda taze transfere göre belirgin yararlar sağlar. Başlıcaları şunlardır:
- Rahim iç zarının daha fizyolojik ortamda hazırlanması: Yumurtalık uyarımı sırasında yükselen hormonlar, bazı kadınlarda rahim iç zarının embriyoyu kabul etme özelliğini olumsuz etkileyebilir. FET'te rahim, uyarım ilaçlarının etkisinden uzak bir döngüde hazırlanır.
- OHSS riskinin azaltılması: Çok sayıda yumurta gelişen ya da polikistik over sendromu olan kadınlarda, tüm embriyoların dondurulup transferin ertelenmesi, gebeliğe bağlı olarak OHSS'nin uzaması ve ağırlaşması riskini önemli ölçüde azaltır. OHSS hakkında ayrıntı için OHSS ve korunma yolları yazımıza bakabilirsiniz.
- Zamanlama esnekliği: Yumurta toplama sonrasında sağlık sorunu gelişmesi, rahim iç zarının uygun olmaması, rahim içinde polip gibi bir sorunun tedavi edilmesi gerekmesi ya da embriyolara yapılan genetik test (PGT) sonuçlarının beklenmesi durumunda embriyolar dondurulup uygun zamanda transfer edilebilir.
- Tek embriyo transferinin kolaylaşması: Dondurulmuş embriyoların varlığı, tek embriyo transferini (SET) tercih etmeyi kolaylaştırır. Böylece ikiz ve üçüz gebeliklerin anne ve bebek için oluşturduğu riskler azaltılır.
- Toplam gebelik şansının artması: Tek bir yumurta toplama işleminden elde edilen embriyolar birden fazla transferde kullanılabilir. Bu durum, aynı uyarım döngüsünden elde edilen toplam (kümülatif) gebelik şansını yükseltir; ilk transferde gebelik olmazsa ya da ileride ikinci bir çocuk istenirse yeniden yumurta toplama gerekmeyebilir.
- Daha az yük: FET döngüsünde yumurta toplama ve anestezi yoktur; hazırlık genellikle daha az iğne ve daha az işlemle tamamlanır.
Taze ve dondurulmuş transferin ayrıntılı karşılaştırması için taze mi, dondurulmuş embriyo transferi mi yazımızı okuyabilirsiniz.
Olası dezavantajlar
FET herkes için taze transferden üstün değildir; karar kişinin durumuna göre verilir. Düzenli yumurtlayan ve uyarıma normal yanıt veren kadınlarda yapılan çalışmalar, tüm embriyoları dondurup sonradan transfer etmenin canlı doğum şansını taze transfere göre belirgin artırmadığını göstermiştir. Bazı çalışmalarda dondurulmuş embriyo transferi sonrası gebeliklerde iri bebek ve preeklampsi (gebelik zehirlenmesi) riskinin biraz daha yüksek olduğu bildirilmiştir; bu risk özellikle sarı cismin oluşmadığı hormon destekli döngülerde dikkat çekmiştir. Ayrıca embriyonun çözülme sırasında zarar görme olasılığı düşük de olsa vardır ve gebeliğe ulaşma süresi uzayabilir. Bu nedenle "herkese dondur-transfer et" yerine, hangi hastada hangi yaklaşımın daha uygun olduğu bireysel olarak değerlendirilir.
Gebelik şansını etkileyen faktörler
FET sonrasında gebelik oluşma olasılığı herkes için aynı değildir ve çeşitli faktörlere bağlıdır:
- Embriyoların dondurulduğu andaki kadın yaşı: Gebelik şansını belirleyen en önemli faktördür. Embriyo genç yaşta dondurulduysa, transfer yıllar sonra yapılsa bile yumurtanın alındığı yaştaki özelliklerini taşır. Yaş ilerledikçe yumurtalarda kromozom bozukluğu sıklığı arttığından gebelik şansı azalır.
- Embriyo kalitesi ve gelişim evresi: İyi kaliteli blastokist evresindeki embriyoların çözülme sonrası canlı kalma ve rahme tutunma potansiyeli daha yüksektir.
- Rahim iç zarının durumu: Endometriumun kalınlığı, yapısı ve transfer zamanlamasıyla uyumu tutunmayı etkiler. Rahim içinde polip, miyom ya da yapışıklık varsa transfer öncesinde tedavi edilmesi gerekebilir.
- Laboratuvar koşulları: Dondurma, saklama ve çözme işlemlerinin doğru teknikle ve standart koşullarda yapılması embriyonun canlılığını korur.
- Transfer edilen embriyo sayısı: Birden fazla embriyo transferi gebelik olasılığını sınırlı ölçüde artırırken çoğul gebelik riskini belirgin biçimde yükseltir. Bu nedenle tek embriyo transferi öncelikli tercih olarak önerilir.
- Genel sağlık ve yaşam tarzı: Kilo, sigara kullanımı ve tiroid hastalığı ya da diyabet gibi kronik sorunların kontrol altında olması da sonucu etkileyebilir.
Güncel dondurma teknikleriyle FET'in, uygun hastalarda taze transferle benzer gebelik şansı sunduğu kabul edilmektedir. Yine de hiçbir transfer için kesin sonuç vaat edilemez; kendi durumunuza ilişkin beklentiyi, embriyolarınızın özelliklerini ve tıbbi öykünüzü bilen hekiminizle konuşmanız en doğrusudur.
Sık sorulanlar
FET işlemi ağrılı mı?
Transfer, ince bir kateterle rahim ağzından yapılır ve genellikle anestezi gerektirmez. Çoğu kadın smear alınmasına benzer hafif bir rahatsızlık hisseder.
Transferden sonra yatak istirahati gerekli mi?
Hayır. Uzun süreli yatak istirahatinin gebelik şansını artırdığı gösterilmemiştir. Transferden sonra günlük yaşamınıza dönebilir, ağır egzersizden kaçınabilirsiniz. Gebelik testi genellikle transferden yaklaşık 9-12 gün sonra kanda beta-hCG ölçümüyle yapılır.
Dondurulmuş embriyolarınızla transfer planlaması hakkında bilgi almak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.