Gebelik öncesi check-up, bebek sahibi olmaya karar veren bir kadının (ve mümkünse eşiyle birlikte) gebelikten birkaç ay önce yaptırdığı muayene ve testlerin bütünüdür. Amaç, gebeliği zorlaştırabilecek ya da gebelik sırasında anne ve bebek için risk oluşturabilecek durumları önceden fark etmek, gerekiyorsa tedavi etmek ve eksik aşıları tamamlamaktır. Hangi testlerin yapılacağı kişinin yaşına, sağlık geçmişine ve aile öyküsüne göre değişir; aşağıda en sık önerilen başlıkları bulabilirsiniz.
İdeal zamanlama, gebelik denemelerine başlamadan yaklaşık üç ay öncesidir. Bu süre, aşı sonrası beklenmesi gereken dönemi, folik asit desteğinin etkisini göstermesini ve varsa kronik hastalıkların dengelenmesini sağlamaya yeter.
Kan testleri ve taramalar
Check-up'ın temelini, genel sağlık durumunu gösteren kan testleri oluşturur. Tam kan sayımı (hemogram) ile kansızlık (anemi) araştırılır. Gebelikte kan hacmi arttığı için gebelik öncesinde var olan bir kansızlık daha da belirginleşebilir; bu nedenle demir depolarını gösteren ferritin düzeyine de bakılabilir. Kan grubu ve Rh faktörü belirlenir. Anne Rh negatif, bebek Rh pozitif olduğunda gelişebilecek Rh uyuşmazlığı, gebelikte ve doğum sonrasında uygulanan koruyucu iğne ile önlenebilir; bunun planlanabilmesi için kan grubunun önceden bilinmesi gerekir.
Enfeksiyon taramaları da bu aşamada yapılır. Kızamıkçık (rubella) bağışıklığı, hepatit B, hepatit C, HIV ve sifiliz testleri en sık istenenlerdir. Bu enfeksiyonların bir kısmı gebelikte bebeğe geçebilir; erken saptandığında aşı, tedavi ya da doğum planlaması ile bebeğe geçiş riski belirgin biçimde azaltılabilir.
Tiroid fonksiyon testleri (TSH, gerekirse serbest T4) önemlidir. Tiroid bezinin az ya da fazla çalışması hem gebe kalmayı zorlaştırabilir hem de bebeğin beyin gelişimini etkileyebilir. Bu konuyu tiroid hastalıkları ve doğurganlık yazımızda ayrıntılı ele aldık. Açlık kan şekeri ya da HbA1c ile gizli şeker hastalığı araştırılır; kontrolsüz diyabet erken gebelikte düşük ve doğumsal anomali riskini artırır.
D vitamini eksikliği Türkiye'de sık görülür ve gerekirse takviyeyle düzeltilir. Ailede kalıtsal bir hastalık (örneğin talasemi gibi kan hastalıkları) varsa, eşler akrabaysa ya da önceki gebeliklerde sorun yaşandıysa genetik danışmanlık ve hedefe yönelik genetik testler önerilebilir. Eşlerde aynı kalıtsal hastalık riski saptanırsa, seçenekler arasında tüp bebek sırasında embriyoların incelenmesi (preimplantasyon genetik tanı) de değerlendirilebilir.
Jinekolojik değerlendirme
Kan testlerinin yanında ayrıntılı bir jinekolojik muayene yapılır. Muayenede adet düzeni, önceki gebelikler, geçirilmiş ameliyatlar ve enfeksiyonlar sorgulanır; pelvik muayene ile rahim, rahim ağzı ve yumurtalıklar değerlendirilir.
Rahim ağzı kanseri taraması (smear ve/veya HPV testi) son tarama tarihine göre güncellenir. Tarama zamanı gelmişse gebelikten önce yapılması, olası bir anormalliğin gebelik başlamadan değerlendirilip tedavi edilmesini sağlar.
Transvajinal (vajinal yoldan) ultrasonografi ile rahim ve yumurtalıklar incelenir. Miyom, polip, yumurtalık kisti, endometrioma (çikolata kisti) ya da doğuştan rahim şekil bozuklukları bu incelemede fark edilebilir. Bu bulguların bir kısmı gebe kalmayı zorlaştırabilir; örneğin rahim boşluğunu bozan miyomlar düşük ve erken doğum riskini artırabilir. Ultrasonda şüpheli bir bulgu varsa rahim içini doğrudan görmek için histeroskopi, karın içini ve tüpleri değerlendirmek için laparoskopi gibi kapalı (endoskopik) yöntemler gündeme gelebilir; bunlar check-up'ın rutin parçası değildir, yalnızca gerektiğinde uygulanır.
Tansiyon yüksekliği, diyabet, tiroid hastalığı, epilepsi, astım ya da otoimmün hastalık gibi kronik bir sorunu olan kadınlarda hastalığın gebelikten önce kontrol altına alınması ve kullanılan ilaçların gebeliğe uygunluğunun gözden geçirilmesi gerekir. Bazı ilaçlar gebelikte zararlı olabilir; ancak hekime danışmadan ilaç bırakmak da risklidir. Bu nedenle ilaç değişiklikleri gebelikten önce, ilgili hekimlerle birlikte planlanmalıdır.
Aşı durumu
Bazı enfeksiyonlar gebelikte anne ve bebek için ciddi sonuçlar doğurabilir. Aşı kartınızın gözden geçirilmesi ve gerekirse kan testiyle bağışıklığınızın ölçülmesi, check-up'ın önemli adımlarından biridir.
- Kızamıkçık (rubella): Gebeliğin ilk aylarında geçirilirse bebekte kalp hastalıkları, işitme kaybı ve göz sorunları gibi doğumsal kusurlara yol açabilir. Bağışıklığınız yoksa gebelikten önce aşı yapılır ve aşıdan sonra en az bir ay gebelikten korunmanız önerilir. Bu aşı gebelikte yapılmaz.
- Suçiçeği (varisella): Hastalığı geçirmediyseniz ve aşınız yoksa gebelik öncesinde aşılanmanız önerilir. Rubella aşısında olduğu gibi aşıdan sonra en az bir ay gebelikten korunmak gerekir.
- Hepatit B: Bağışıklığı olmayan kadınlarda gebelik öncesinde aşılama düşünülebilir.
- Tetanoz, difteri, boğmaca (Tdap): Boğmaca yenidoğanlarda ağır seyredebilen bir solunum yolu enfeksiyonudur. Gebeliğin son üç ayında yapılan aşı, anneden bebeğe koruyucu antikor geçmesini sağlar.
- Grip (influenza): Gebelerde grip daha ağır geçebilir. Grip mevsiminde, gebelik öncesinde ya da gebelikte inaktif grip aşısı yapılabilir.
Hangi aşının ne zaman yapılacağına, geçmiş aşı kayıtlarınız ve test sonuçlarınız birlikte değerlendirilerek hekiminizle karar verilir. Canlı aşılar (kızamıkçık, suçiçeği) gebelikte yapılmadığı için bu aşıların gebelik denemelerinden önce tamamlanması önemlidir.
Folik asit ve vitaminler
Folik asit, B grubu bir vitamindir ve bebeğin beyin ile omuriliğinin oluştuğu ilk haftalarda kritik rol oynar. Bu dönem çoğu kadının henüz gebe olduğunu bilmediği günlere denk geldiği için desteğin gebelikten önce başlaması gerekir. Genel öneri, gebelikten en az bir ay önce günde 400 mikrogram folik asit almaya başlamak ve gebeliğin ilk 12 haftası boyunca devam etmektir. Daha önce nöral tüp defektli (omurilik kapanma kusuru olan) bir gebelik geçirenlerde, bazı epilepsi ilaçlarını kullananlarda ya da diyabeti olanlarda hekim daha yüksek doz önerebilir.
Diğer takviyeler ihtiyaca göre planlanır. Demir eksikliği saptanan kadınlarda demir, D vitamini düşük olanlarda D vitamini desteği verilir. Omega-3 yağ asitleri (özellikle DHA) bebeğin beyin ve göz gelişiminde rol oynar; balık tüketimi az olanlarda takviye düşünülebilir. Gereğinden fazla vitamin almak da zararlı olabilir; örneğin yüksek doz A vitamini gebelikte risklidir. Bu nedenle rastgele takviye yerine, kan testi sonuçlarına göre hekiminizin önerdiği ürünleri kullanmanız daha doğrudur.
Dengeli beslenme takviyelerin yerini tutmasa da onları tamamlar. Bol sebze ve meyve, tam tahıllar, baklagiller ve yeterli protein içeren bir beslenme düzeni, hem kilo kontrolüne hem de gebeliğe hazırlığa katkı sağlar.
Erkek partner ve yaşam tarzı
Gebelik hazırlığı yalnızca kadını ilgilendirmez. Erkeğin genel sağlık kontrolü, enfeksiyon taramaları ve aşı durumu da gözden geçirilebilir. Sigara ve alkol hem kadında hem erkekte doğurganlığı olumsuz etkiler; ayrıntıları sigara ve alkolün üreme sağlığına etkileri yazımızda bulabilirsiniz. Fazla kilo ya da aşırı zayıflık, yumurtlama düzenini ve gebelik seyrini etkileyebildiğinden ideal kiloya yaklaşmak, düzenli fiziksel aktivite ve kafein tüketimini sınırlamak da hazırlığın parçasıdır.
Sık sorulanlar
Check-up gebelikten ne kadar önce yapılmalı?
Genellikle gebelik denemelerinden yaklaşık üç ay önce yapılması önerilir. Bu süre, gerekli aşıların yapılıp bekleme süresinin dolmasına ve folik asit desteğinin başlamasına imkân tanır.
Tüp bebek öncesi testler check-up ile aynı mı?
Temel kan testleri ve enfeksiyon taramaları ortaktır. Tüp bebek planlanıyorsa bunlara yumurtalık rezervi, hormon testleri ve sperm analizi gibi tedaviye yönelik incelemeler eklenir. Bu testlerin listesi için tüp bebek öncesi hazırlık testleri sayfasına bakabilirsiniz.
Gebelik kendiliğinden olmazsa ne zaman hekime başvurmalı?
35 yaşın altındaysanız düzenli ilişkiye rağmen bir yıl, 35 yaş ve üzerindeyseniz altı ay içinde gebelik oluşmadıysa değerlendirme önerilir. Adet düzensizliği, bilinen bir jinekolojik hastalık ya da tekrarlayan düşük öyküsü varsa beklemeden başvurmak gerekir. Ayrıntılar için çocuk sahibi olmak için ne zaman doktora başvurmalıyım sayfasını okuyabilirsiniz.
Gebelik öncesi değerlendirme ya da sorularınız için iletişim sayfasından ön görüşme talep edebilirsiniz.