Adenomyozis, rahim iç tabakasını oluşturan dokunun (endometrium) rahmin kas duvarının (miyometrium) içine doğru yerleşip büyümesiyle ortaya çıkan bir durumdur. Rahim duvarı kalınlaşır, rahim büyür ve bazı kadınlarda belirgin adet ağrısı ile yoğun kanamalara yol açar. Gebelik planlayan çiftler için en çok merak edilen konu ise adenomyozisin gebelik şansını nasıl etkilediğidir. Aşağıda adenomyozisin belirtileri, endometriozisten farkı, tanı yöntemleri ve gebelik planlamasındaki yeri ele alınıyor.
Adenomyozis Belirtileri
Adenomyozisin belirtileri kişiden kişiye değişir. Bazı kadınlarda hiçbir şikâyet olmaz ve durum başka bir nedenle yapılan ultrasonda tesadüfen fark edilir; bazılarında ise yaşam kalitesini belirgin biçimde düşüren şikâyetler görülür. En sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:
- Şiddetli ve ağrılı adet (dismenore): Kramp şeklinde, olağan adet ağrısından daha şiddetli olabilir; kasıktan bele ya da bacaklara yayılabilir.
- Yoğun ve uzun süren adet kanaması (menoraji): Kanamanın miktarı ve süresi artabilir; bu da zamanla kansızlığa (anemi) yol açabilir.
- Pelvik ağrı: Adet dönemi dışında da hissedilen kronik kasık ağrısı ve cinsel ilişki sırasında ağrı (disparoni) görülebilir.
- Rahimde büyüme ve hassasiyet: Karında dolgunluk ya da basınç hissi olabilir; muayenede rahim büyük ve hassas bulunabilir.
- Gebe kalmada güçlük ve gebelik kayıpları: Rahim duvarındaki değişiklikler embriyonun tutunmasını ve gebeliğin devamını zorlaştırabilir.
Bu şikâyetlerden bir ya da birkaçı varsa, nedeninin araştırılması için kadın hastalıkları hekimine başvurmak doğru olur. Benzer belirtiler miyom, polip veya endometriozis gibi başka durumlarda da görülebildiği için ayırıcı tanı önemlidir.
Endometriozisten Farkı
Adenomyozis ile endometriozis sık karıştırılır; ikisinde de endometriuma benzeyen doku olması gereken yerin dışında bulunur. Temel fark, bu dokunun nereye yerleştiğidir:
- Adenomyozis: Doku rahmin kendi kas duvarının içindedir. Rahim içten dışa doğru kalınlaşır ve büyür. Yaygın (diffüz) tipte duvarın geniş bir bölümü etkilenir; odaksal tipte ise sınırlı bir bölgede yumru benzeri bir alan (adenomyom) oluşur.
- Endometriozis: Doku rahim dışında, karın boşluğunda; yumurtalıklar, tüpler, bağırsak ve mesane yüzeyinde bulunur. Rahim genellikle normal boyuttadır. Bu odaklar adet döngüsüyle birlikte kanar; iltihaplanma, yapışıklık ve yumurtalıkta çikolata kisti (endometrioma) gelişebilir.
Belirtiler (ağrılı adet, kasık ağrısı, gebe kalmada güçlük) iki durumda da benzer olabilir ve bir kadında ikisi birlikte de görülebilir. Bu nedenle değerlendirme yapılırken her iki olasılık da göz önünde tutulur. Ayrıntılı bilgi için endometriozis sayfasına bakabilirsiniz.
Tanı Yöntemleri
Adenomyozis tanısı; şikâyetler, jinekolojik muayene ve görüntüleme bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur. Geçmişte tanı çoğunlukla ameliyatla çıkarılan rahim dokusunun patolojik incelemesiyle konuluyordu. Görüntüleme yöntemlerindeki gelişmeler sayesinde artık ameliyata gerek kalmadan da güvenilir bir ön tanıya ulaşmak çoğu zaman mümkündür.
- Fizik muayene: Rahim normalden büyük, yumuşak ve hassas hissedilebilir.
- Transvajinal ultrasonografi: İlk basamakta kullanılan görüntüleme yöntemidir. Rahim duvarında asimetrik kalınlaşma, duvar içinde küçük kistik alanlar, düzensiz (heterojen) görünüm ve rahim iç zarı ile kas tabakası arasındaki sınırın belirsizleşmesi adenomyozisi düşündüren bulgulardır. Üç boyutlu ultrasonografi bu sınır bölgesini daha iyi gösterebilir.
- Manyetik rezonans (MR) görüntüleme: Ultrasonla netleşmeyen ya da cerrahi planlama gereken durumlarda tercih edilir. Kas tabakasındaki tutulumun yaygınlığını ve rahmin genel yapısını daha ayrıntılı gösterir.
- Histeroskopi: Rahim içine ince bir kamerayla bakılmasıdır. Adenomyozis kas duvarının içinde olduğu için histeroskopi tek başına tanı koydurmaz; ancak rahim içindeki polip, miyom veya yapışıklık gibi eşlik eden sorunları göstermek ve tedavi etmek için yararlıdır. Ayrıntılar histeroskopi sayfasında yer alıyor.
- Biyopsi: Nadiren, görüntülemenin yetersiz kaldığı ya da başka bir hastalıktan şüphelenilen durumlarda başvurulur. Tutulum derinde olduğu için alınan örnek her zaman tanı koydurucu olmayabilir.
Tutulumun yeri ve yaygınlığının doğru belirlenmesi, hem şikâyetlerin tedavisini hem de gebelik planlamasını doğrudan yönlendirir.
Tedavi ve Gebelik Planlaması
Tedavi; kadının yaşına, şikâyetlerinin şiddetine, gebelik isteğine ve genel sağlık durumuna göre planlanır. Gebelik düşünmeyen bir kadın için uygun olan tedavi, yakın zamanda gebe kalmak isteyen biri için uygun olmayabilir.
Semptom Yönetimi ve Medikal Tedaviler
- Ağrı kesiciler: Steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar (NSAİİ) adet ağrısını hafifletebilir.
- Hormonal tedaviler: Doğum kontrol hapları, progesteron içeren ilaçlar, progesteron salgılayan rahim içi araç veya GnRH analogları kanamayı azaltıp ağrıyı kontrol altına alabilir. Bu ilaçlar şikâyetleri hafifletir ancak adenomyozisi ortadan kaldırmaz. Gebelik kısa sürede planlanıyorsa çoğu hormonal tedavi gebe kalmayı engellediği için zamanlaması hekimle birlikte belirlenir.
Cerrahi Tedavi
Adenomyozisi tamamen ortadan kaldıran tek yöntem rahmin alınmasıdır (histerektomi); bu nedenle çocuk sahibi olmak isteyen kadınlar için bir seçenek değildir. Rahmi koruyan cerrahi (adenomyomektomi), özellikle sınırlı ve odaksal tutulumda düşünülebilir. Ancak yaygın tipte hastalıklı dokuyu sağlam dokudan ayırmak güçtür, hastalık tekrarlayabilir ve rahim duvarında oluşan iz sonraki gebelikte rahim yırtılması açısından risk oluşturabilir. Bu nedenle cerrahi kararı, yararları ve riskleri ayrıntılı tartışıldıktan sonra verilir.
Adenomyozis ve Gebelik Şansı
Araştırmalar, adenomyozisin gebelik şansını farklı mekanizmalarla olumsuz etkileyebileceğini göstermektedir:
- Kas tabakasındaki yapısal değişiklikler embriyonun rahme tutunmasını (implantasyon) zorlaştırabilir.
- Rahim kasılmalarının düzeni bozulabilir; bu da tutunmayı olumsuz etkileyebilir.
- Rahim iç ortamındaki iltihabi değişiklikler ve hormonal dengesizlikler embriyonun kabulünü güçleştirebilir.
Adenomyozisi olan kadınlarda düşük riskinin arttığını ve gebelik ilerlediğinde erken doğum ile gebelik tansiyonu (preeklampsi) gibi sorunlarla ilişki bulunduğunu bildiren çalışmalar vardır. Bu yüzden gebelik sağlandıktan sonra takip daha dikkatli yapılır. Etkinin büyüklüğü tutulumun yaygınlığına göre değişir; sınırlı tutulumu olan pek çok kadın sorunsuz gebelik yaşayabilir.
Gebelik Planlayan Çiftler İçin Yaklaşımlar
Adenomyozis gebe kalmayı zorlaştırabilse de gebelik çoğu zaman mümkündür. Yaklaşım kişinin durumuna göre belirlenir:
- Tüp bebek (IVF) tedavisi: Kendiliğinden gebelik oluşmayan ya da eşlik eden başka bir infertilite nedeni bulunan kadınlarda öne çıkan seçenektir. Yumurta ve sperm laboratuvarda döllenir, oluşan embriyo rahme transfer edilir. Ayrıntılar için tüp bebek (IVF) sayfasına bakabilirsiniz.
- Transfer öncesi rahim hazırlığı: Bazı durumlarda transferden önce bir süre GnRH analoğu kullanılarak adenomyozis odaklarının baskılanması ve rahmin küçültülmesi amaçlanır. Bu yaklaşımın yararını destekleyen çalışmalar olmakla birlikte kanıtlar henüz kesinleşmemiştir; karar kişiye göre verilir.
- Embriyo dondurma ve ayrı döngüde transfer: Embriyolar dondurulup rahmin daha uygun hale getirildiği farklı bir döngüde transfer edilebilir. Bu sayede rahim hazırlığı için zaman kazanılır. Yöntem hakkında sperm, yumurta ve embriyo dondurma sayfasında bilgi bulabilirsiniz.
- Tek embriyo transferi: Adenomyozisli rahimde çoğul gebeliğin riskleri daha belirgin olabileceğinden genellikle tek embriyo transferi tercih edilir.
Sık Sorulanlar
Adenomyozis kendiliğinden geçer mi?
Adenomyozis östrojene bağlı bir durumdur ve genellikle menopozla birlikte şikâyetler azalır. Üreme çağında kendiliğinden kaybolması beklenmez; ancak tedaviyle şikâyetler kontrol altına alınabilir.
Adenomyozis tanısı alan herkes tüp bebeğe ihtiyaç duyar mı?
Hayır. Tutulumu sınırlı olan ve başka bir infertilite nedeni bulunmayan kadınlarda kendiliğinden gebelik oluşabilir. Tüp bebek kararı yaş, gebe kalamama süresi ve eşlik eden diğer bulgular birlikte değerlendirilerek verilir.
Adenomyozis tanısı aldıysanız ve gebelik planlıyorsanız, durumunuzun değerlendirilmesi için iletişim sayfasından ön görüşme talep edebilirsiniz.