Dış gebelik (ektopik gebelik), döllenmiş yumurtanın rahim boşluğu dışında bir yere yerleşip orada gelişmeye başlamasıdır. Rahim dışındaki dokular büyüyen bir gebeliği taşıyacak yapıda olmadığı için dış gebelik normal şekilde ilerleyemez ve tedavi edilmezse iç kanamaya yol açabilir. Dış gebelik belirtilerini erken tanımak, hem kadının sağlığını korumak hem de gelecekteki doğurganlığı mümkün olduğunca korumak açısından belirleyicidir. Aşağıda dış gebeliğin ne olduğu, risk faktörleri, belirtileri, tanısı ve tedavi seçenekleri ele alınıyor.
Dış gebelik nedir?
Normalde yumurta, tüpün (fallop tüpü) dış ucunda sperm ile buluşup döllenir ve birkaç gün içinde tüp boyunca ilerleyerek rahme ulaşır; burada rahim iç zarına tutunur. Dış gebelikte bu yolculuk tamamlanamaz ve gebelik rahim iç zarı dışında bir yere yerleşir. Dış gebeliklerin büyük çoğunluğu tüpte gelişir. Çok daha seyrek olarak yumurtalıkta, karın boşluğunda, rahim ağzında (serviks) ya da önceki sezaryen izinin içinde yerleşebilir.
Gebelik büyüdükçe yerleştiği organı gerer ve zedeler. Tüpte gelişen bir gebelik tüpün yırtılmasına (rüptür) ve karın içine kanamaya neden olabilir; bu, acil müdahale gerektiren ve hayati tehlike taşıyabilen bir durumdur. Dış gebeliğin devam ettirilmesi tıbben mümkün değildir; tedavinin amacı kadının sağlığını korumak ve mümkünse tüpü korumaktır.
Risk faktörleri
Dış gebelik risk faktörü olmayan kadınlarda da görülebilir. Bununla birlikte bazı durumlar riski artırır:
- Önceki dış gebelik: En güçlü risk faktörlerinden biridir. Bir kez dış gebelik geçiren kadında tekrarlama olasılığı belirgin olarak artar.
- Pelvik inflamatuar hastalık (PID): Çoğunlukla klamidya ve gonore gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların yol açtığı bu tablo, tüplerde hasar ve kısmi tıkanıklık oluşturarak embriyonun rahme ulaşmasını geciktirebilir.
- Tüplerle ilgili ameliyatlar: Tüp ligasyonu (tüp bağlama), tüp açma ameliyatları ve tüplere yönelik diğer girişimler tüpün yapısını değiştirerek riski artırabilir.
- Endometriozis: Tüplerin çevresinde yapışıklıklar oluşturarak tüp hareketlerini bozabilir.
- Tüp bebek ve diğer yardımcı üreme teknikleri: Embriyo doğrudan rahme yerleştirilse de nadiren tüpe ya da başka bir bölgeye ilerleyip orada tutunabilir. Tüp bebekle elde edilen gebeliklerde dış gebelik riski kendiliğinden oluşan gebeliklere göre bir miktar daha yüksektir; risk özellikle tüplerinde hasar olan kadınlarda belirginleşir.
- Rahim içi araç (RİA, spiral): RİA gebeliği önlemede etkilidir. Ancak nadiren RİA varken gebelik oluşursa, bu gebeliğin dış gebelik olma olasılığı daha yüksektir.
- Sigara: Tüplerin hareketini ve tüp içindeki taşıma işlevini bozarak riski artırır.
- İleri anne yaşı: 35 yaş ve üzerinde risk artar.
Tüplerin durumu hakkında daha fazla bilgi için tubal infertilite sayfasına bakabilirsiniz.
Erken tanının önemi
Dış gebeliğin ilk belirtileri normal bir gebeliğin erken dönem şikâyetlerine benzeyebilir. Erken tanı konduğunda tüp yırtılmadan önce müdahale etmek, ilaç tedavisi gibi daha az girişimsel seçenekleri kullanabilmek ve tüpü korumak mümkün olabilir. Bu nedenle özellikle risk faktörü olan kadınlarda gebelik testi pozitif çıktıktan sonra gebeliğin yerinin erkenden doğrulanması önerilir.
Dış gebelik belirtileri
Belirtiler genellikle son adetten sonraki 6. ila 8. haftalar arasında ortaya çıkar; şiddeti kişiden kişiye değişir ve bazı kadınlarda belirgin bir şikâyet olmayabilir:
- Adet gecikmesi ve pozitif gebelik testi: Çoğu zaman ilk işarettir.
- Karın ve kasık ağrısı: Sıklıkla tek taraflıdır; keskin, bıçak saplanır gibi ya da kramp şeklinde olabilir ve zamanla artabilir.
- Vajinal kanama veya lekelenme: Genellikle adet kanamasından farklı, koyu renkli ya da kahverengi lekelenme şeklindedir; bazen adetle karıştırılabilir.
- Omuz ucu ağrısı: Karın içine biriken kanın diyaframı tahriş etmesiyle ortaya çıkar ve acil değerlendirme gerektirir.
- Baş dönmesi, bayılma, belirgin halsizlik: İç kanamaya bağlı tansiyon düşüklüğünün işareti olabilir.
- Makatta basınç hissi: Karın boşluğuna kanama olduğunda görülebilir.
Tanı Yöntemleri
Dış gebelik tanısı tek bir testle değil, birkaç bulgunun birlikte değerlendirilmesiyle konur:
- Beta-hCG kan testi: Gebelik hormonu olan beta-hCG, sağlıklı bir rahim içi gebelikte belirli bir hızla yükselir. Dış gebelikte artış çoğu zaman yavaş, düzensiz ya da duraksayan bir seyir gösterir. Bu nedenle tek bir değerden çok, 48 saat arayla yapılan ölçümlerin karşılaştırılması önemlidir. Konuyla ilgili ayrıntılar transfer sonrası gebelik testi yazısında yer alıyor.
- Transvajinal ultrasonografi: Beta-hCG değeri belirli bir düzeye ulaştığı halde rahim içinde gebelik kesesinin görülmemesi ve tüp bölgesinde bir kese ya da kitle saptanması dış gebeliği düşündürür.
- Fizik muayene: Karında ve muayenede hassasiyet, rahim ağzının hareketiyle ağrı gibi bulgular değerlendirilir.
Bazen ilk başvuruda gebeliğin yeri belirlenemez ("yeri belirlenemeyen gebelik"). Bu durumda kan testleri ve ultrason birkaç gün arayla tekrarlanarak tanı netleştirilir.
Tedavi seçenekleri
Tedavi; gebeliğin büyüklüğüne ve yerine, beta-hCG düzeyine, kanama bulgusu olup olmamasına ve kadının genel durumuna göre belirlenir. Amaç kadının sağlığını korumak ve gelecekteki doğurganlığı mümkün olduğunca muhafaza etmektir.
- Bekle ve gör (gözlem): Beta-hCG değerinin düşük ve kendiliğinden düşme eğiliminde olduğu, şikâyeti olmayan seçilmiş kadınlarda gebeliğin kendiliğinden sonlanması düzenli kan testleri ve ultrasonla izlenebilir.
- İlaç tedavisi (metotreksat): Belirli kriterleri karşılayan, kanama bulgusu olmayan kadınlarda gebelik hücrelerinin çoğalmasını durduran metotreksat enjeksiyonu uygulanabilir. Bu tedavi ameliyat gerektirmeden tüpü koruma olanağı sunar. Tedaviye yanıt, beta-hCG değerlerinin düzenli takibiyle değerlendirilir; bazen ikinci doz ya da cerrahi gerekebilir.
- Cerrahi tedavi: Kanama bulgusu olan, tüpün yırtıldığı ya da yırtılma riskinin yüksek olduğu, ilaç tedavisinin uygun olmadığı veya yanıt alınamadığı durumlarda tercih edilir. Ameliyat çoğunlukla laparoskopi (kapalı ameliyat) ile yapılır: karında açılan küçük kesilerden kamera ve aletlerle girilir. Tüp üzerinde küçük bir kesi yapılarak gebelik dokusu çıkarılabilir ve tüp korunabilir (salpingostomi) ya da tüpün tamamı alınabilir (salpingektomi). Hangisinin seçileceği tüpün durumu ve diğer tüpün sağlığına göre belirlenir. Laparoskopi daha az ağrı, daha kısa iyileşme süresi ve daha küçük iz avantajı sağlar. Ağır iç kanama gibi acil durumlarda veya laparoskopinin uygun olmadığı koşullarda açık ameliyat (laparotomi) gerekebilir.
Kan grubu Rh negatif olan kadınlarda, hekimin değerlendirmesine göre anti-D iğnesi yapılabilir.
Sonrasında gebelik planı
Dış gebelik geçiren kadınların çoğu sonrasında sağlıklı bir gebelik yaşayabilir. Bu süreçte dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır:
- Bekleme süresi: Metotreksat tedavisi alan kadınlara, ilacın folik asit metabolizması üzerindeki etkisi nedeniyle yeni gebelik için genellikle birkaç ay (çoğu kaynakta en az 3 ay) beklemeleri önerilir. Cerrahi sonrasında ise iyileşme tamamlandığında gebelik planlanabilir; süre hekimle birlikte belirlenir.
- Duygusal destek: Dış gebelik hem bedensel hem duygusal olarak yıpratıcı olabilir. Kayıp duygusu yaşamak doğaldır; gerektiğinde psikolojik destek almak iyileşmeyi kolaylaştırır.
- Doğurganlık değerlendirmesi: Kalan tüpün durumu, yumurtalık rezervi ve genel doğurganlık potansiyeli değerlendirilir. Tüplerin açıklığı gerektiğinde histerosalpingografi (HSG) ile incelenebilir.
- Sonraki gebelikte erken takip: Tekrarlama riski arttığı için sonraki gebelikte, test pozitif çıkar çıkmaz beta-hCG takibi ve erken ultrasonla gebeliğin rahim içinde olduğunun doğrulanması önerilir.
- Tüp bebek seçeneği: Her iki tüp alınmışsa ya da tüplerde ciddi hasar varsa kendiliğinden gebelik olasılığı azalır. Bu durumda tüp bebek tedavisi gebelik için uygun bir seçenek olabilir. Tüp bebek dış gebelik riskini tamamen ortadan kaldırmaz; bu nedenle tüp bebekle elde edilen gebeliklerde de gebeliğin yeri erken dönemde ultrasonla kontrol edilir.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Gebelik testiniz pozitifse ya da adetiniz gecikmişse ve tek taraflı kasık ağrısı, lekelenme veya kanama fark ederseniz vakit kaybetmeden hekiminize başvurun. Şiddetli karın ağrısı, omuz ucu ağrısı, baş dönmesi veya bayılma hissi varsa en yakın acil servise gidin.
Dış gebelik sonrası gebelik planlamanızı konuşmak isterseniz iletişim sayfası üzerinden randevu talebinde bulunabilirsiniz.