Sezaryenle doğum yapmış olmak, daha sonra yeniden gebe kalmayı ya da tüp bebek tedavisi görmeyi engellemez. Sezaryen geçiren kadınların çoğunda rahimdeki kesi sorunsuz iyileşir ve doğurganlığı etkilemez. Ancak bazı kadınlarda kesi yerinde oluşan değişiklikler, tedavinin planlanmasında dikkate alınması gereken durumlar yaratabilir. Sezaryen sonrası tüp bebek düşünen çiftlerin bilmesi gerekenleri, olası etkileri ve tedavi yaklaşımlarını aşağıda bulabilirsiniz.
Sezaryen izinin etkisi
Sezaryende karın duvarının yanı sıra rahim de kesilir ve dikilir. Bu kesi çoğunlukla rahmin alt bölümüne (alt segment), rahim ağzına yakın bir bölgeye yapılır ve iyileşme sonrasında burada bir yara izi (skar) kalır. Çoğu kadında bu iz belirti vermez ve sonraki gebelikleri olumsuz etkilemez. Bazı kadınlarda ise şu durumlar görülebilir:
- Rahim duvarında incelme: Skar bölgesindeki kas dokusu çevresine göre daha ince olabilir. Kalan kas kalınlığı (rezidüel miyometriyum kalınlığı) azaldıkça sonraki gebelikte rahim yırtılması riski artabilir. Bu risk genel olarak düşüktür, ancak takipte göz önünde bulundurulur.
- İstmosel (niş) oluşumu: Kesi yerinde rahim iç yüzeyine doğru açılan bir cep ya da girintidir. Ayrıntıları aşağıda anlatılmıştır.
- Sıvı birikimi ve lekelenme: İyileşme tam olmadığında skar bölgesinde kan ya da mukus birikebilir. Bu durum adet sonrası uzayan lekelenmeye ve bazı kadınlarda kasık ağrısına yol açabilir.
- Rahim iç zarında değişiklik: Skar çevresinde rahim iç zarının (endometrium) yapısı ya da kanlanması farklılaşabilir. Bunun embriyo tutunmasına etkisi hâlâ araştırılmaktadır.
Bu değişikliklerin hiçbiri her sezaryen sonrasında görülmez ve çoğu zaman gebelik mümkündür. Yine de tüp bebek (IVF) tedavisinden önce skar bölgesinin değerlendirilmesi, tedavi planının kişinin durumuna göre yapılmasına yardımcı olur.
Sezaryen ile yeni gebelik arasındaki süre
Sezaryenden sonra rahmin iyileşmesi için zaman gerekir. Dünya Sağlık Örgütü, canlı doğumdan sonra yeni bir gebelik için en az 24 ay beklenmesini önerir. Sezaryen geçirmiş kadınlarda iki doğum arasındaki sürenin 18 aydan kısa olmasının, özellikle sonraki doğum normal yoldan denendiğinde, rahim yırtılması riskini artırdığını gösteren çalışmalar vardır. Tüp bebek tedavisinin zamanlaması planlanırken son sezaryenin tarihi de göz önüne alınır.
İstmosel nedir?
İstmosel, sezaryen kesisinin yapıldığı yerde rahim duvarının tam kapanmaması sonucu oluşan bir defekttir. Tıp literatüründe "sezaryen skar defekti" ya da "niş" olarak da adlandırılır. Ultrasonda rahim iç boşluğundan kas tabakasına doğru uzanan, üçgen ya da cep biçimli bir girinti olarak görülür; içinde kan veya mukus birikebilir. Sezaryen geçirmiş kadınlarda dikkatli bir ultrason incelemesiyle sık saptanır, ancak büyük bölümü belirti vermez.
Birden fazla sezaryen geçirmiş olmak, rahmin geriye eğik (retrofleksiyon) olması ve sezaryenin uzamış doğum eylemi sırasında yapılmış olması gibi etkenler istmosel olasılığını artırabilir.
Belirtileri ve tüp bebeğe olası etkileri
- Adet sonrası lekelenme: Adet bittikten sonra günlerce süren kahverengi akıntı en sık belirtidir ve istmosel içinde biriken kanın yavaş boşalmasına bağlanır.
- Kasık ağrısı: Adet sırasında ya da cinsel ilişkide ağrı görülebilir.
- Gebe kalmada güçlük: İstmosel içinde ve rahim boşluğunda biriken sıvının embriyonun tutunmasını zorlaştırabileceği düşünülmektedir. Bu ilişki özellikle belirgin sıvı birikimi olan kadınlarda öne çıkar; konuyla ilgili kanıtlar gelişmeye devam etmektedir.
- Skar gebeliği: Nadiren embriyo doğrudan sezaryen izine yerleşebilir. Bu durum ciddi kanama riski taşıyan özel bir rahim dışı yerleşim türüdür ve erken tanı gerektirir.
Tedavi öncesi değerlendirme
Sezaryen geçirmiş ve tüp bebek planlayan bir kadında değerlendirme, skar bölgesinin durumunu anlamaya ve buna göre bir yol belirlemeye yöneliktir.
Öykü
- Kaç kez sezaryen yapıldığı, son sezaryenin tarihi, ameliyatın acil mi planlı mı olduğu ve iyileşme sürecinde sorun yaşanıp yaşanmadığı
- Adet sonrası lekelenme, ağrı, önceki gebelik kayıpları ya da skar gebeliği öyküsü
- Genel sağlık durumu, kullanılan ilaçlar ve varsa önceki tüp bebek denemeleri
Görüntüleme yöntemleri
- Transvajinal ultrason: İstmoselin varlığını, boyutunu, kalan kas kalınlığını ve içinde sıvı olup olmadığını gösteren ilk basamak yöntemdir. Adetin bitişini izleyen günlerde, sıvı birikiminin daha belirgin olduğu dönemde yapılması bilgi verici olabilir.
- Sıvılı ultrason (histerosonografi): Rahim içine az miktarda serum fizyolojik verilerek yapılan ultrason, istmoselin sınırlarını daha net gösterir. Bu yöntemler hakkında bilgi için transvajinal ultrasonografi ve histerosonografi sayfasına bakabilirsiniz.
- Histeroskopi: İnce bir kamerayla rahim içinin doğrudan görülmesidir. İstmoselin görünümünü ve rahim içindeki diğer sorunları (polip, yapışıklık gibi) değerlendirir; uygun durumlarda aynı seansta tedavi de yapılabilir.
- MR: Ultrason bulguları yetersiz kaldığında ya da cerrahi planlanırken kas kalınlığını ve çevre dokuları ayrıntılı görmek için kullanılabilir.
Diğer testler
Skar değerlendirmesinin yanında, her tüp bebek hazırlığında olduğu gibi yumurtalık rezervi (AMH, antral folikül sayısı), hormon testleri ve erkek eşin sperm analizi de yapılır.
İstmosel tedavisi gerekir mi?
Belirti vermeyen ve içinde sıvı birikmeyen küçük istmoseller çoğu zaman tedavi gerektirmez. İstmosel belirgin sıvı birikimine ya da uzun süren lekelenmeye yol açıyorsa veya tekrarlayan başarısız transferlerle birlikte görülüyorsa cerrahi düzeltme gündeme gelebilir. Seçenekler kalan kas kalınlığına göre belirlenir:
- Histeroskopik düzeltme (istmoplasti): Cebin kenarları düzeltilerek sıvının birikmeden boşalması sağlanır. Kalan kas kalınlığı yeterli olan kadınlarda uygulanır. Yöntem hakkında genel bilgi için histeroskopi sayfasına bakabilirsiniz.
- Laparoskopik ya da vajinal onarım: Kas tabakası çok inceyse, defektli doku çıkarılıp rahim duvarı yeniden dikilerek kalınlaştırılmaya çalışılır.
Cerrahinin tüp bebekte gebelik olasılığına etkisini inceleyen çalışmalar umut verici olsa da kanıtlar henüz sınırlıdır. Bu nedenle karar, belirtiler ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilerek kişiye göre verilir.
Transfer planlaması
Tek embriyo transferi
Sezaryen geçirmiş kadınlarda ikiz ya da daha fazla bebekle gebelik, rahim duvarına binen yükü ve gebelik komplikasyonlarını artırır. Bu nedenle genellikle tek embriyo transferi (SET) önerilir. Türkiye'deki mevzuat da transfer edilecek embriyo sayısını kadının yaşına ve deneme sayısına göre sınırlar.
Rahim iç zarının hazırlığı
Transfer öncesinde rahim iç zarının kalınlığı ve görünümü ultrasonla izlenir. İstmoselinde sıvı biriken kadınlarda transfer döneminde rahim boşluğunda sıvı olup olmadığı ayrıca kontrol edilir; sıvı varsa transferin ertelenmesi ve embriyoların dondurulması düşünülebilir. Dondurulmuş embriyo transferi, zamanlamada bu esnekliği sağlar.
Transfer tekniği
Transfer ultrason eşliğinde yapılır. Böylece kateter rahim ağzındaki kıvrımı ve skar bölgesini zorlamadan ilerletilir ve embriyo rahim boşluğunun uygun bölgesine bırakılır. Sezaryen sonrasında rahim ağzı ile rahim boşluğu arasındaki açı değişmiş olabileceğinden, bazı kadınlarda önceden deneme transferi yapılabilir. Transfer sırasında rahim kasılmalarını azaltmaya yönelik ilaçların yararına dair kanıtlar ise sınırlıdır ve bu ilaçlar rutin olarak kullanılmaz.
Gebelik oluştuğunda takip
Sezaryen sonrası tüp bebekle elde edilen gebeliklerde erken ultrason kontrolü önemlidir. İlk haftalarda gebelik kesesinin rahim içindeki yeri ve skar bölgesine olan uzaklığı değerlendirilerek skar gebeliği dışlanır. İlerleyen haftalarda plasentanın yerleşimi izlenir. Daha önce sezaryen geçirmiş kadınlarda önde yerleşimli plasenta ve plasentanın rahim duvarına anormal derecede sıkı yapışması (plasenta akreta spektrumu) riski, özellikle sezaryen sayısı arttıkça yükselir. Bu nedenle gebelik takibinin bu riskleri göz önünde bulunduran bir kadın doğum uzmanınca sürdürülmesi önerilir. Takip süreciyle ilgili genel bilgiler için tüp bebek sonrası gebelik takibi yazısına bakabilirsiniz.
Doğum şekli ise gebeliğin seyrine, sezaryen sayısına ve skar bölgesinin durumuna göre doğumu izleyecek hekimle birlikte kararlaştırılır.
Sık sorulanlar
Sezaryenden ne kadar sonra tüp bebek tedavisine başlanabilir?
Tek bir kesin süre yoktur. Yeni gebeliğin son doğumdan en az 18-24 ay sonra gerçekleşmesi genellikle önerilir ve tedavi hazırlığı bu süre göz önüne alınarak planlanır. Emzirme, adet döngüsünün geri dönmesi ve skar bölgesinin değerlendirmesi de zamanlamayı etkiler.
İki ya da daha fazla sezaryen geçirdim, tüp bebek yapılabilir mi?
Evet, birden fazla sezaryen tek başına tüp bebek tedavisine engel değildir. Ancak istmosel ve plasenta yerleşim sorunları olasılığı arttığı için tedavi öncesi değerlendirme ve gebelik takibi daha dikkatli yapılır.
İstmosel ameliyatından sonra ne kadar beklemek gerekir?
Bekleme süresi yapılan işleme göre değişir. Histeroskopik düzeltmeden sonra genellikle kısa bir iyileşme süresi yeterli olurken, rahim duvarının yeniden dikildiği onarımlarda daha uzun beklenmesi önerilir. Süreyi işlemi yapan hekim belirler.
Sezaryen geçmişiniz ve tüp bebek planınızla ilgili değerlendirme için iletişim sayfasından ön görüşme talep edebilirsiniz; önceki ameliyat raporlarınızı yanınızda getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.