İlaçlar

Tüp Bebek Tedavisinde Kullanılan İlaçlar

Tüp bebek tedavisi sırasında kullanılan ilaçların bir kısmı tedaviyi destekleyici ya da eşlik eden sorunların çözümü için kullanılırken, asıl tedavi amaçlı kullanılan ilaçlar yumurta gelişimini ve çatlamasını sağlayan ilaçlar ile erken yumurtlamayı önleyen ilaçlardır. Aşağıda bu ilaç grupları etken madde adlarıyla anlatılmıştır. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağı her hasta için ayrı belirlenir; ilaçlarınızı yalnızca hekiminizin önerdiği şekilde kullanmalısınız.

Gebeliğe Hazırlık Amaçlı Vitaminler

Folik asit: Planlanan bir gebelikten 1-2 ay öncesinden başlanarak kullanılan folik asidin (en az 400 mcg/gün) bebekte nöral tüp defekti (omurilik ve beyin gelişiminde açıklık kusurları) riskini azalttığı bilinmektedir. Ayrıca bazı çalışmalarda gebelik dönemi için düzenlenmiş multivitaminlerin kalp anomalilerini azalttığı bildirilmiştir. Ancak önemle belirtmek gerekir ki A vitamini gibi bazı vitaminlerin uygunsuz miktarda alınması bebekte sakatlık yaratabilmektedir. Gebelik için tedaviye başlayacağınız bu dönemde size bu amaçlara uygun bir vitamin desteği önerilecektir. Vitamin ve antioksidanlar hakkında ayrıntılı bilgi için tüp bebek tedavisinde antioksidanlar ve vitaminler yazımıza bakabilirsiniz.

Yumurta Gelişimini Sağlayan İlaçlar (Gonadotropinler)

Bu ilaçlar, yumurtalıklarda birden fazla folikülün (içinde yumurta bulunan keseciğin) gelişmesini sağlar. Ayrıntılı bilgi ovülasyon indüksiyonunda gonadotropinler sayfamızda yer almaktadır.

Follitropinler (rekombinant FSH)

Follitropin alfa ve follitropin beta gibi ilaçlar, ileri teknolojiler kullanılarak (DNA rekombinasyonu yöntemiyle) üretilirler. İçinde FSH bulunan bu ilaçlar laboratuvar ortamında hücre kültürlerinde oluşturulurlar. Her kalemdeki ya da ampuldeki ilaç dozları standarttır ve çoğunlukla kısa iğnelerle cilt altına (subkutan) uygulanırlar.

Ürofollitropinler

Yalnızca FSH içerirler ve menopozdaki kadınların idrarından saflaştırılarak elde edilirler.

Menotropinler (hMG)

FSH ve LH hormonlarını birlikte içerirler. Saflaştırmada, bu hormonların doğal olarak yüksek miktarda bulunduğu menopozdaki kadınların idrarı kullanılır. İlaçlar kas içine veya cilt altına enjeksiyonla kullanılır.

Gonadotropinlerin yan etkileri

Bu ilaçların yan etkileri birbirine benzerdir. Sık görülen yakınmalar enjeksiyon alanına ait yakınmalar (ağrı, kızarıklık), baş ağrısı ve yorgunluk olarak sayılabilir. Daha önemli iki olası sorun ise şunlardır:

Yumurtalıkların aşırı uyarılması sendromu (OHSS): Bu sendromun gelişme riski, tedavi sırasında yumurtalıklarda gelişen folikül sayısı ve kandaki östradiol hormonunun yüksekliği ile doğru orantılıdır. OHSS hafif, orta ve şiddetli gibi değişik şiddetlerde oluşabilir. Hafif ve orta şiddetteki OHSS'de karında şişkinlik, yumurtalıklarda büyüme, rahatsızlık hissi, kilo artışı ve bulantı görülür; yaklaşık %10 oranında rastlanır. Şiddetli formunda ise karın aşırı derecede şişer; şiddetli karın ağrısı, hızlı kilo artışı, nefes darlığı, idrar miktarında azalma, bulantı ve kusma görülür. Görülme sıklığı %2'den daha azdır. Bu durumda yakından izlem ve bazı tedaviler için genelde hastaneye yatış gerekir. Bu form çoğunlukla gebeliğin oluştuğu durumlarda görülür ve tablonun düzelmesi beklenenden uzun sürebilir. Doktorunuz östradiol seviyeniz, toplanan yumurta sayınız gibi durumları değerlendirerek gerekli görürse, şiddetli OHSS'den kaçınmak için tedavinizi iptal edebilir ya da tüm embriyolarınızın dondurularak ileride transferi konusunda sizinle görüşebilir.

Yumurtaların geliştirilmesi sırasında sık olarak yapılan östradiol ölçümleri ve ultrasonografik izlemin en temel amaçlarından biri de şiddetli OHSS'nin önlenmesidir. Ancak üremeye yardımcı ilaçlara verilen kişisel yanıtlardaki farklılıklar nedeniyle sıkı izlemler dahi şiddetli OHSS riskini tamamen ortadan kaldıramaz.

Çoğul gebelik: Tüp bebek uygulamaları sırasında çoğul gebeliklerin oluşumu birçok faktöre bağlıdır. Yaşınız, ilaçlara verdiğiniz yanıt, embriyo kaliteniz, rahim içine yerleştirilen embriyo sayısı ve önceden öngörülemeyen diğer faktörler çoğul gebelik riskinizi belirler.

Erken Yumurtlamayı Önleyen İlaçlar

GnRH analogları (agonistler)

Buserelin, triptorelin, löprolid ve nafarelin gibi etken maddeleri içeren bu ilaçlar, tipine göre burun yolu ile (intranazal), cilt altı (subkutan) veya kas içi (intramusküler) enjeksiyonlarla kullanılırlar. Yumurtalıklardaki foliküllerin istenen zamandan önce olgunlaşmasını ve çatlamasını engellerler. Lokal cilt reaksiyonları (kızarıklık vb.), baş ağrısı, sıcak basmaları, ruh hali değişiklikleri ve kist oluşumu yan etkileri arasında sayılabilir. Tüm yan etkiler ilaç kesildikten bir süre sonra düzelir. GnRH analogları uzun, kısa, ultra uzun, mikrodoz ve flare gibi birçok tedavi protokolünde kullanılır.

GnRH antagonistleri

Setroreliks ve ganireliks gibi ilaçlardır. GnRH analoglarının yerine kullanılmak üzere geliştirilmişlerdir ve yine foliküllerin istenen zamandan önce olgunlaşmasını ve çatlamasını engellerler. Adetin 2-3. günü gonadotropinlere başlandıktan sonra adetin yaklaşık 6-8. günlerinde (uyarımın 5-6. günü civarında) ya da foliküller belirli bir büyüklüğe ulaştığında başlanır. Tedavi süresini 1-2 gün kısaltırlar, gonadotropin dozunu azaltırlar ve zaman sorunu olan hastalarda tedaviye erken başlayabilme avantajı sağlarlar. Daha az kist oluşumuna ve daha az OHSS görülmesine neden olurlar. Antagonist protokollerinde OHSS riski yüksek hastalarda son olgunlaştırma için hCG yerine bir GnRH agonisti kullanılabilmesi de bu riski belirgin şekilde azaltır. Bu özellikleriyle daha hasta dostu tedavilere olanak sağlarlar; ancak bu durum tedavinin gebelik şansını artırdığı anlamına gelmez.

Yumurtaların Son Olgunlaşmasını Sağlayan İlaçlar (Çatlatma İğnesi)

hCG: İdrardan elde edilen ya da rekombinant (koriogonadotropin alfa) formları vardır. Genelde yumurta toplama işleminden 34-36 saat önce uygulanır. Yalnızca kas içine ya da hem kas içine hem de cilt altına uygulanabilen preparatları vardır. Yumurtaların son olgunlaşmasını ve yumurta toplama işlemi sırasında yumurtanın folikül duvarından ayrılarak kolayca toplanmasını sağlar. Uygulamanın istenen saatte ve belirtilen dozda yapılması çok önemlidir; olası bir zamanlama hatası mutlaka ekibe bildirilmelidir. İğnenin yapılmaması ya da eksik yapılması durumunda yumurta toplama işleminde yumurta elde edilemeyebilir (boş folikül sendromu).

Rahmi Embriyoya Hazırlayan İlaçlar (Progesteron)

Progesteron, döllenmiş yumurtaların (embriyoların) rahim iç tabakasına tutunmalarına yardım eden doğal bir hormondur. Vajinal jel, vajinal fitil, ağızdan tablet ya da enjeksiyon şeklinde kullanılabilir. Genellikle yumurta toplama işleminden sonraki gün başlanır ve gebelik testine kadar kullanılır; gebelik oluşursa hekiminizin belirleyeceği haftaya kadar sürdürülebilir. Görülebilen yan etkileri göğüslerde hassasiyet, baş ağrısı, bulantı, sıvı tutulması, halsizlik, ruh halinde değişiklik ve depresyondur; vajinal kullanımda bunlara ek olarak vajinal kaşıntı ve tahriş görülebilir. Daha önce damarda pıhtılaşma, emboli ya da tromboflebit (toplardamar iltihabı) yaşadıysanız doktorunuza bu konuyu hatırlatınız.

Diğer İlaçlar

Tüp bebek tedavisi sırasında sıklıkla yukarıda belirtilen ilaçlar kullanılmakla birlikte diğer bazı ilaçlardan da yararlanılmaktadır. Klomifen sitrat gibi ovülasyon indüksiyonunda veya bazen aşılama (IUI) tedavisinde kullanılan ilaçların yanı sıra letrozol gibi aromataz inhibitörlerinden bu amaçla yararlanılabilir; bu ilaçlar yukarıdaki ilaçlarla birlikte tüp bebek tedavisinde de kullanılabilir. Aromataz inhibitörlerinden özellikle polikistik over sendromu (PKOS) olan hastalarda ve meme ya da endometrium kanseri gibi hormon bağımlı kanseri olan hastalarda yararlanılabilir. PKOS'lu hastalarda insülin fazlalığının etkilerinin önüne geçmek için metformin gibi ilaçlar asıl tedavi amacıyla ya da tüp bebek tedavisine yardımcı olarak kullanılabilir.

Bazı hastalarda kan sulandırıcı ilaçlar da gündeme gelebilir; bunların hangi durumlarda gerekli olduğu tüp bebek tedavisinde kan sulandırıcı ilaçların kullanımı yazımızda anlatılmaktadır. İlaçların tedavi basamaklarındaki yeri için tüp bebek tedavisinde kullanılan ilaçlar sayfamıza da bakabilirsiniz.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

İlaç kullanımı sırasında hızla artan karın şişliği, şiddetli karın ağrısı, nefes darlığı, idrar miktarında belirgin azalma, bacakta tek taraflı şişlik ya da ağrı gibi belirtiler gelişirse vakit kaybetmeden tedavi ekibinize ulaşmalısınız. İlaçlarınızın kullanımıyla ilgili sorularınız için iletişim sayfasındaki bilgilerden ekibimize ulaşabilirsiniz.