Tüp bebek tedavisi sırasında kullanılan ilaçların bir kısmı tedaviyi destekleyici ya da birlikte eşlik eden sorunların çözümü için kullanılırken asıl tedavi amaçlı kullanılan ilaçlar yumurta gelişimini ve çatlamasını sağlayan ilaçlar ve yumurtlamayı önleyen ilaçlardır.
Hangi ilacın hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağı; kadının yaşı, yumurtalık rezervi, daha önceki tedavilere verdiği yanıt ve seçilen tedavi protokolüne göre hekim tarafından belirlenir. Aşağıda ilaçlar etken maddeleri ve etki biçimleriyle gruplar halinde anlatılmıştır; reçete edilen ilacın adı ve kullanım şekli tedavi ekibi tarafından ayrıca açıklanır.
A - Gebeliğe hazırlık amaçlı vitaminler
Folik Asit: Planlanan bir gebelikten 1 – 2 ay öncesinden başlanarak kullanılacak folik asidin (en az 400 mcg/gün), bebekte nöral tüp defekti meydana gelme riskini azalttığı bilinmektedir. Ayrıca bazı çalışmalarda gebelik dönemi için düzenlenmiş multivitaminlerin kalp anomalilerini azalttığı bildirilmiştir. Ancak önemle belirtmek gerekir ki A vitamini gibi vitaminlerin uygunsuz miktarda alınması bebekte sakatlık yaratabilmektedir. Gebelik için tedaviye başlayacağınız bu dönemde size bu amaçlara uygun bir vitamin desteği önerilecektir.
Daha önce nöral tüp defektli bir gebelik geçirenlerde, bazı epilepsi ilaçlarını kullananlarda ya da belirgin fazla kilosu olanlarda daha yüksek doz folik asit gerekebilir. Doz, hekim tarafından belirlenir.
B - Yumurta gelişimini sağlayan ilaçlar (gonadotropinler)
Gonadotropinler, yumurtalıklarda aynı anda birden fazla follikülün (yumurta içeren sıvı dolu keseciklerin) büyümesini sağlayan, FSH ve/veya LH etkisi taşıyan iğne şeklindeki ilaçlardır. Genellikle adetin 2-3. gününde başlanır ve folliküller yeterli büyüklüğe ulaşana kadar, çoğunlukla 8-12 gün kullanılır. Bu sürede ultrason ve gerektiğinde kan hormon ölçümleri ile yanıt izlenir ve doz buna göre ayarlanır.
Follitropinler (rekombinant FSH; follitropin alfa, follitropin beta gibi) çok ileri teknolojiler kullanılarak (DNA rekombinasyonu) üretilirler. İçinde FSH bulunan bu ilaçlar laboratuvar ortamında doku kültürlerinde oluşturulurlar. Diğerlerine göre daha yeni ilaçlardır. Her ampuldeki ilaç dozları standarttır ve kısa iğnelerle cilt altı (subkutan), uzun iğnelerle kas içine (intramusküler) enjeksiyonla kullanılabilirler. Çoğu, doz ayarı yapılabilen kalem biçimindeki enjektörlerle cilt altına uygulanır. Uzun etkili bir FSH türü olan korifollitropin alfa ise tek enjeksiyonla yaklaşık bir haftalık etki sağlar.
Ürofollitropinler (saflaştırılmış idrar kaynaklı FSH). Sadece FSH içerirler ve menopozdaki kadınların idrarından elde edilirler.
Menotropinler (hMG) FSH ve LH hormonlarının saflaştırılmaları ile elde edilirler. Saflaştırmada, hormonların doğal olarak bulunduğu menopozdaki kadınların idrarları kullanılır. İlaçlar kas içine veya cilt altına enjeksiyonla kullanılır. Bu ilaçların yan etkileri benzerdir. Bazı hastalarda FSH’ye ek olarak rekombinant LH de tedaviye eklenebilir.
Gonadotropinlerin sık görülen yan etkileri enjeksiyon yerinde kızarıklık, karında dolgunluk hissi, göğüslerde hassasiyet ve hafif ruh hali değişiklikleridir. Daha önemli ancak daha seyrek görülen yan etki yumurtalıkların aşırı uyarılmasıdır (OHSS, ovaryan hiperstimülasyon sendromu).
C - Erken yumurtlamayı önleyen ilaçlar
GnRH Analogları (agonistler; triptorelin, löprolid, buserelin gibi) Bu ilaçlar tipine göre burun yolu ile (intranazal), cilt altı (subkutan) veya kas içi (intramusküler) enjeksiyonlarla kullanılırlar. Yumurtalıklardaki folliküllerin bizim istediğimiz zamandan önce olgunlaşma ve atılmalarını engellerler. Lokal cilt reaksiyonları (kızarıklık v.b.), baş ağrısı, sıcak basmaları, ruh hali değişiklikleri ve kist oluşumu yan etkileri arasında sayılabilir. Tüm yan etkiler ilaç kesildikten bir süre sonra düzelir. GnRH analogları uzun, kısa, ultra-uzun, mikrodoz, co-flare vb gibi birçok protokolün içerisinde kullandığımız bir ilaçtır.
GnRH antagonistleri (setroreliks, ganireliks gibi) GnRH analoglarının yerine kullanılmak üzere daha sonra geliştirilen ilaçlardır. Yumurtalıklardaki folliküllerin bizim istediğimiz zamandan önce olgunlaşma ve atılmalarını engellerler. Adetin 2-3. günü gonadotropinlere başlandıktan sonra genellikle uyarımın 5-6. gününde ya da folliküller belirli bir büyüklüğe ulaştığında, adetin yaklaşık 6-8. günlerinde başlanır. Tedavi sürenizi 1-2 gün kısaltırlar, gonadotropin dozunu azaltırlar, zaman sorunu olan hastalarda tedaviye erken başlayabilme avantajına sahiptir. Daha az kist oluşumuna ve daha az OHSS görülmesine neden olurlar. Bu özellikleri ile daha hasta dostu tedavilere olanak sağlarlar. Ancak bu durum tedavinin başarısını artırır anlamına gelmemektedir.
D - Yumurtaların son olgunlaşmasını sağlayan ilaçlar (çatlatma iğnesi)
hCG (idrar kaynaklı hCG ve rekombinant hCG; koryogonadotropin alfa) Genelde yumurta toplama işleminden 34-36 saat önce uygulanır. Yalnız kas içine ve hem kas içine hem de cilt altına uygulanabilen preparatları vardır. Yumurtaların son olgunlaşmasını ve yumurta toplama işlemi sırasında yumurtanın follikül duvarından ayrılarak kolayca aspire edilmesini sağlar. Uygulanması istenilen saatte ve belirtilen dozda yapılması çok önemlidir. İstenmeyen bir zamanlama hatası mutlaka ekibe bildirilmelidir. Yapılmaması ya da eksik yapılması durumunda yumurta toplama işleminde yumurta elde edilemeyebilir (Boş Follikül Sendromu, Empty Follicle Syndrome).
Antagonist protokolü uygulanan ve OHSS riski yüksek olan hastalarda çatlatma işlemi hCG yerine bir GnRH agonisti ile yapılabilir (agonist tetikleme). Bu yöntem OHSS riskini belirgin olarak azaltır; bu durumda embriyoların dondurulup sonraki bir döngüde transfer edilmesi ya da destek tedavisinin buna göre düzenlenmesi gerekebilir.
E - Embriyo transferi sonrası destek ilaçları
Progesteron (vajinal jel, kapsül ya da tablet; kas içi veya cilt altı enjeksiyon; ağızdan alınan didrogesteron gibi) Bu ilaçlar döllenmiş yumurtaların (embriyoların) rahim içine tutunmalarına yardım eder. Yumurta toplama işleminden sonraki gün başlanarak gebelik testine kadar, gebelik oluşursa hekimin belirleyeceği haftaya kadar kullanılır. Görülebilen yan etkileri; göğüslerde hassasiyet, baş ağrısı, bulantı, sıvı tutulması, halsizlik, ruh halinde değişiklik, depresyon, vajinal kullanımda ise bunlara ek olarak vajinal kaşıntı ve irritasyondur. Eğer daha önceden damarda kan pıhtılaşması, emboli ya da tromboflebit yaşadıysanız doktorunuza bu konuyu tekrar hatırlatınız.
Östrojen (estradiol tablet, bant ya da jel) özellikle dondurulmuş embriyoların transferinden önce rahim iç zarını hazırlamak için kullanılır. Bazı protokollerde transfer sonrasında da progesteronla birlikte sürdürülür.
F - Diğer ilaçlar
Tüp bebek tedavisi sırasında sıklıkla yukarıda belirtilen ilaçlar kullanılmakla birlikte diğer bazı ilaçlardan da yararlanılmaktadır. Klomifen sitrat gibi ovülasyon indüksiyonu veya bazen IUI tedavisinde kullanılan ilaçların yanı sıra aromataz inhibitörlerinden (letrozol vb.) bu amaçla yararlanılabilir veya yukarıdaki ilaçlarla birlikte tüp bebek tedavisinde de kullanılabilirler. Özellikle PCO’lu hastalarda, meme ya da endometrium kanseri gibi hormon bağımlı kanseri olan hastalarda yararlanılabilir. PCO’lu hastalarda insülin fazlalığının etkilerinin önüne geçmek için Metformin gibi ajanlar asıl tedaviniz amacıyla ya da tüp bebek tedavinize yardımcı olarak kullanılabilir. Bu ilaçlarla ilgili ayrıntılı bilgi aromataz inhibitörleri ve insülin duyarlılaştırıcı ajanlar yazılarında yer alıyor.
Kan sulandırıcı ilaçlar ise yalnız belirli tıbbi durumlarda kullanılır; konu tüp bebek tedavisinde kan sulandırıcı ilaçlar yazısında ayrıca ele alınmıştır.
İlaçları kullanırken dikkat edilmesi gerekenler
- İğneleri her gün aynı saatlerde ve size bildirilen dozda uygulayın; atlanan ya da yanlış uygulanan bir dozu ekibe hemen bildirin.
- İlaçları prospektüste yazan koşullarda saklayın; bir kısmının buzdolabında (dondurucu bölmede değil) saklanması gerekir.
- Kullandığınız diğer ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri tedaviye başlamadan önce hekiminize söyleyin.
- Karında belirgin şişlik ve ağrı, bulantı-kusma, nefes darlığı, idrar miktarında azalma ya da kısa sürede hızlı kilo artışı OHSS belirtisi olabilir; bu durumda tedavi ekibinize vakit kaybetmeden ulaşın.
Tedavi süreciyle ilgili sorularınız için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Diğer bilgilendirici yazılar için blog sayfamıza göz atabilirsiniz.
Sorularınız mı var?
Hekimlerimizle ön görüşme için randevu talebinde bulunabilir, telefon ya da WhatsApp üzerinden bize ulaşabilirsiniz.




