Üreme durumunun değerlendirilmesi, kadın ve erkeklerin henüz bir sorun yaşamadan üreme potansiyelleri ve risk faktörleri hakkında bilgi sahibi olmalarını sağlayan bir danışmanlık hizmetidir. Birleşmiş Milletler 1995 yılında üreme sağlığını; tatmin edici bir cinsel yaşama ve üreyebilme yeteneğine sahip olmak ve bunu hangi sıklıkta ve nasıl yapabileceğine karar verme özgürlüğüne sahip olmak olarak tanımlamaktadır.
Neden önceden değerlendirme?
Çeşitli faktörlere bağlı olarak giderek arttığı düşünülen düşük fertilite oranları ve gecikmiş çocuk doğurma yaşı gibi faktörler göz önüne alındığında biz fertilite uzmanları, infertilite ile yüzleşip onu tedavi etmek için çabalamak yerine fertilite durumunun önceden değerlendirilmesi ve öngörülmesine yönelik bazı uygulamaların önemini vurgulamak istiyoruz. Bunun için alınacak tedbirlerden birisi "üreme durumu ya da potansiyelinin değerlendirilmesi ve danışmanlık" konusunda sunulan hizmetleri artırmak ve bu konuda toplumsal duyarlılığı artırmaktır.
Bu hizmetin amacı
Evli ya da bekâr, çocuk isteyen ya da şimdilik çeşitli nedenlerle bunu erteleyen erkek ya da kadınlara farkında olmadıkları üreme problemleri konusunda rehberlik hizmeti sunarak bireysel olarak değerlendirilmelerini sağlamaktır. Bu hizmetin amacı infertiliteyi önlemek ve fertilite tedavisine olan talebi azaltmaya çalışmaktır. Ayrıca gebelik elde etmeye çalışanlar için doğru danışmanlık bu şekilde sağlanabilmektedir.
Üreme durumunun değerlendirilmesine yönelik temel nedenler
1. Çocuk sahibi olma yaşının ertelenmesi: Kadınların artan eğitim düzeyi ve kariyer planlaması nedeniyle çocuk doğurma yaşını ertelemeleri infertilitenin en önemli faktörlerinden birisidir. Kadın açısından 20'li yaşlar üreme için en uygun dönemdir ve yaş arttıkça, özellikle 35 yaşından sonra gebelik şansı belirgin olarak azalır. Bunun temel nedeni, yaşla birlikte hem yumurta sayısının azalması hem de kromozom yapısı bozuk yumurtaların oranının artmasıdır.
2. Tedavilere duyulan yanlış güven: İnfertilitenin düzeltilmesine yönelik tedavilerin artması, yumurta ya da sperm dondurma gibi konuların yanlış yorumlanması ve yalancı güven duygusuna neden olan yayın, reklam ve haberlerin artması yine gebeliklerin ertelenmesine neden olabilmektedir. Oysa tüp bebek dahil hiçbir tedavi, yaşla birlikte azalan doğurganlığı tam olarak telafi edememektedir.
Üreme durumu nasıl değerlendirilir?
Üreme tıbbı uzmanı tarafından başvuran her kadın ve erkek ya da çifte ortalama 30-45 dakika süre ayrılır.
Kadının değerlendirilmesi
Üreme ve tıbbi öyküsüne göre aşağıda özetlenen ve çeşitli sorulardan oluşan bir risk değerlendirmesi yapılır. Muayene, ultrasonografik olarak overlerde antral follikül sayısı ile uterin ve pelvik patoloji olup olmadığının değerlendirilmesi ve AMH gibi bazı laboratuvar testleri ile risk durumu saptanır. Bu testlerin nasıl yorumlandığı kadınlarda over rezervi nasıl değerlendirilir yazısında anlatılmaktadır. Kadınlar için başlıca risk faktörleri şunlardır:
- 35 yaş ve üzeri olmak
- Düzensiz adet görme ya da uzun süre adet görmeme
- Ağrılı adetler ve endometriozis şüphesi
- Geçirilmiş pelvik enfeksiyon ya da cinsel yolla bulaşan hastalık
- Yumurtalık, tüp ya da rahim ameliyatı öyküsü
- Ailede erken menopoz öyküsü
- Kemoterapi ya da radyoterapi görmüş olmak
- Sigara kullanımı, belirgin fazla kilo ya da aşırı zayıflık
Erkeğin değerlendirilmesi
Erkek infertilitesi için bilinen risk faktörleri yönünden benzer bir değerlendirme yapılır. Erkekte sperm analizi ile meni hacmi, sperm sayısı, hareketlilik (motilite) ve ileri doğru hareketli sperm (progresif motilite) yüzdesi değerlendirilir. Erkekler için başlıca risk faktörleri şunlardır:
- Çocuklukta inmemiş testis ya da testis ameliyatı öyküsü
- Ergenlik sonrası kabakulak nedeniyle testis iltihabı geçirmiş olmak
- Varikosel, kasık fıtığı ameliyatı ya da testis travması
- Kemoterapi ya da radyoterapi görmüş olmak
- Kas geliştirmek amacıyla anabolik steroid ya da testosteron kullanımı
- Sigara, aşırı alkol kullanımı ve yüksek ısıya uzun süre maruz kalma
Erkekte yapılan değerlendirmenin ayrıntıları için erkeklerde üreme durumunun değerlendirilmesi yazısına bakabilirsiniz.
Değerlendirme sonrasında
Değerlendirme sonucunda eğer verdiğiniz yanıtlar çoğunlukla orta ya da yüksek riskli gruptaki risk faktörlerini içeriyor ya da bunlarda yoğunlaşıyorsa çocuk sahibi olmayı erteleme konusunu tekrar ciddi olarak gözden geçirmeniz önerilir; çünkü ileride birçok nedenle geç kalmış olabilirsiniz. Gebeliği ertelemek zorunda olanlar için yumurta ya da sperm dondurma seçenekleri, yasal koşullar çerçevesinde ve gerçekçi beklentilerle konuşulabilir. Hemen gebelik isteyen ve risk faktörü taşıyan çiftlerin ise standart bekleme süresinin dolmasını beklemeden hekime başvurması uygundur. Ne zaman başvurulması gerektiği çocuk sahibi olmak için ne zaman doktora başvurmalıyım yazısında anlatılmaktadır.
Ankara Tüp Bebek Merkezi'nde üreme durumunuzun değerlendirilmesi için iletişim sayfasından görüşme talep edebilirsiniz. Ankara Tüp Bebek Merkezi'nin diğer blog yazıları için blog sayfasına göz atabilirsiniz.
Prof. Dr. Kubilay Vicdan
