Aile planlaması konusu yalnızca istenmeyen gebeliklerin önlenmesi veya bu gebeliklerin sağlıklı bir şekilde sonlandırılması yoluyla ana-çocuk sağlığına yönelik tedbirlerin alınmasından ibaret değildir. Bireyin üreyebilme yeteneğinin korunması ve çiftlerin diledikleri zaman, diledikleri sayıda çocuk sahibi olabilmeleri de aile planlaması kapsamında ele alınması gereken bir konudur.
Bu bakış açısıyla infertilite (kısırlık) sorunu da aile planlamasının bir parçasıdır. Çocuk sahibi olmayı planlayan çiftlerin gebelik öncesinde sağlıklarını gözden geçirmesi, doğurganlığı etkileyen etkenleri bilmesi ve gerektiğinde zamanında hekime başvurması, aile planlamasının temel hedefleri arasındadır.
Aile planlamasının amaçları
- İstenmeyen gebeliklerin önlenmesi
- Gebelikler arasında anne ve bebek sağlığı açısından uygun bir süre bırakılması
- Çok genç ya da ileri yaşta, sağlık açısından riskli olabilecek gebeliklerin planlı olarak ele alınması
- Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma ve üreme sağlığının korunması
- Çocuk sahibi olmak isteyen ancak gebe kalamayan çiftlerin değerlendirilmesi ve tedavisi
Gebelikten korunma yöntemleri
Gebelikten korunmada birçok yöntem bulunur. Hangi yöntemin uygun olduğu; kişinin yaşına, sağlık durumuna, gelecekteki çocuk sahibi olma planlarına ve tercihlerine göre hekimle birlikte belirlenir.
- Hormonal yöntemler: Doğum kontrol hapları, deri altı çubuk (implant), enjeksiyonlar, cilt bandı ve vajinal halka bu gruptadır. Kullanım bırakıldıktan sonra doğurganlık genellikle kısa sürede geri döner; enjeksiyon yöntemlerinde bu süre birkaç ayı bulabilir.
- Rahim içi araçlar (spiral): Bakırlı ve hormonlu türleri vardır. Uzun süreli koruma sağlar ve çıkarıldıktan sonra doğurganlık hızla geri döner.
- Bariyer yöntemler: Prezervatif (kondom) gebelikten korunmanın yanı sıra cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı da koruma sağlayan yöntemdir.
- Acil korunma: Korunmasız ilişkiden sonra kısa süre içinde kullanılan acil kontrasepsiyon hapları ya da bakırlı spiral. Düzenli bir korunma yöntemi değildir.
- Kalıcı yöntemler: Kadında tüplerin bağlanması (tüp ligasyonu), erkekte sperm kanallarının bağlanması (vazektomi). Kalıcı oldukları için karar verilirken iyice düşünülmelidir.
Doğurganlığın korunması
Üreme yeteneğinin korunması, aile planlamasının çoğu zaman göz ardı edilen bir yönüdür. Kadınlarda doğurganlık 30'lu yaşların ortasından itibaren belirgin olarak azalır; yumurta sayısı ve kalitesi yaşla birlikte düşer. Cinsel yolla bulaşan bazı enfeksiyonlar (özellikle klamidya) tedavi edilmediğinde tüplerde hasara yol açabilir. Sigara, aşırı kilo ya da aşırı zayıflık ve bazı hastalıklar da hem kadın hem erkek doğurganlığını olumsuz etkiler.
Çocuk sahibi olmayı ileri yaşa ertelemek zorunda olan ya da kanser tedavisi gibi doğurganlığı etkileyebilecek bir tedavi alacak kişiler için yumurta, sperm ya da embriyo dondurma seçenekleri bulunmaktadır. Bu konuda yumurta dondurma tedavisi nedir? yazısına göz atabilirsiniz. Gebe kalma şansını destekleyen yaşam tarzı önerileri için de sağlıklı yaşam tarzı ve diyet önerileri yazısı yol gösterici olabilir.
Gebelik öncesi hazırlık
Gebelik planlayan kadınlara, gebelikten en az bir ay önce başlayarak folik asit kullanması önerilir; bu, bebekte nöral tüp defekti denilen omurilik ve beyin gelişim bozukluklarının riskini azaltır. Kızamıkçık (rubella) bağışıklığının kontrol edilmesi, varsa kronik hastalıkların (diyabet, tiroid hastalıkları, yüksek tansiyon gibi) gebelik öncesinde dengelenmesi, kullanılan ilaçların gebelikle uyumunun gözden geçirilmesi ve sigaranın bırakılması da gebelik öncesi hazırlığın parçasıdır.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Korunmasız ve düzenli cinsel ilişkiye rağmen 35 yaşın altındaki kadınlarda bir yıl, 35 yaş ve üzerinde altı ay içinde gebelik oluşmazsa değerlendirme yaptırılması önerilir. Adet düzensizliği, ağrılı adetler, daha önce geçirilmiş pelvik enfeksiyon ya da ameliyat, erkekte bilinen bir sorun gibi durumlarda bu süreleri beklemeden başvurmak uygundur. Ayrıntılar için çocuk sahibi olmak için ne zaman doktora başvurmalıyım? yazısına bakabilirsiniz.
İnfertilite sorununu aile planlaması kapsamında değerlendirmek ve sorularınızı konuşmak için iletişim sayfasından ön görüşme talep edebilirsiniz. Diğer yazılar için blog sayfasına göz atabilirsiniz.
Yazar: Prof. Dr. Kubilay Vicdan
