Erkek infertilitesinde tıbbi tedavi yöntemleri, yani ilaç tedavileri, ancak belirli hasta gruplarında etkilidir. Erkeğe bağlı olarak ortaya çıkan infertilitede ilaç tedavisi nadiren başarılı olmaktadır, ancak kanıta dayalı olmayan vitaminler, antioksidanlar ve androjenler, antiöstrojenler, gonadotropinler gibi çeşitli hormonlar yaygın bir şekilde deneme amaçlı (ampirik) olarak kullanılmaktadır. Erkek infertilitesinde kullanılan tıbbi tedavilerin etkinliğini ve kullanılan tedavileri kısaca şöyle sıralayabiliriz.
Tedaviden önce doğru tanı
İlaç tedavisinin işe yarayıp yaramayacağını belirleyen en önemli etken, sperm üretimindeki sorunun nedenidir. Bu nedenle tedaviye karar vermeden önce en az bir, gerektiğinde iki sperm analizi, ürolojik muayene ve FSH, LH, testosteron, prolaktin gibi hormon ölçümleri yapılır. Sperm sayısı çok düşük ya da hiç sperm olmayan erkeklerde genetik testler de değerlendirmeye eklenir. Hormon sonuçlarına göre erkek infertilitesi üç ana gruba ayrılır.
1- Hipogonadotropik Hipogonadizm
Beyinde hipotalamustan ya da hipofizden salgılanan GnRH, FSH ve LH hormonları olmadığı için sperm yapılamaz ve erkeklik hormonu olan testosteron üretilemez. Sperm sayısı çok düşüktür, ya da çoğunlukla azospermi (menide hiç sperm olmaması) görülür. Tıbbi tedavinin başarılı olabileceği ve ilaç kullanılması gereken hastalar bu grupta yer alır ve bu hastalara dışarıdan GnRH, FSH ve LH içeren gonadotropinler ya da hCG içeren ilaçların verilmesi sperm üretimini sağlayabilir. Tedavi 6-24 ay sürebilir ve bu süreçte düşük düzeylerde sperm sayısı ile kendiliğinden gebelikler görülebilir, ya da sperm sayısı beklendiği gibi artmadığı için tüp bebeğe başvurulması gerekebilir, hatta dışarı çıkan sperm üretimi olmadığında TESE ile sperm elde edilmesini denemek zorunlu hale gelebilir.
Bu tablo doğuştan (örneğin koku alma bozukluğunun eşlik ettiği Kallmann sendromu) ya da sonradan (hipofiz tümörleri, aşırı prolaktin salgısı, anabolik steroid kullanımı gibi) ortaya çıkabilir. Ayrıntılar için hipogonadotropik hipogonadizme bağlı azoospermi sayfasına bakabilirsiniz.
2- Hipergonadotropik Hipogonadizm
Genellikle bilinen (genetik nedenler, inmemiş testis, varikosel, kabakulak orşiti, testislerde çeşitli enfeksiyon ve travmalar, ışın tedavisi, kemoterapi gibi) ya da bilinmeyen (idiyopatik) nedenlerle testislerde oluşan hasara bağlı olarak ortaya çıkan tablodur. FSH, LH yüksek, testisler küçüktür. Bu durumda herhangi bir ilaç tedavisinin sperm sayısını artırdığına dair hiçbir kanıt yoktur ve bu ilaçlar tamamen “ya tutarsa” mantığı ile kanıtsız olarak kullanılmaktadır. Bu hastalarda en geçerli yöntem mevcut sperm sayısı ile ne yapılabileceğine karar vermek ve gereksiz zaman kaybı ve masrafı önleyerek aşılama, tüp bebek, TESE, TESA gibi yardımcı üreme yöntemlerinden yararlanmaktır.
3- İdiyopatik Erkek İnfertilitesi (Eugonadotropik Erkek İnfertilitesi)
Sperm parametrelerindeki bozukluk dışında infertiliteye yol açabilecek hiçbir faktör yoktur ve FSH, LH, testosteron gibi tüm hormonlar normaldir. Bu durumda herhangi bir ilaç tedavisinin sperm sayısını artırdığına dair yeterli kanıt yoktur ve FSH, Klomen gibi bu ilaçlar çok az sayıda gözlemsel çalışmanın sonucuna dayanarak kullanılmaktadır. Bu hastalarda en geçerli yöntem mevcut sperm sayısı ile ne yapılabileceğine karar vermek ve gereksiz zaman kaybı ve masrafı önleyerek aşılama, tüp bebek, TESE, TESA gibi yardımcı üreme yöntemlerinden yararlanmaktır.
Bu grupta yer alan ancak FSH ve LH normal olduğu halde testosteron düzeyi düşük (<300 ng/dL) olan bir grup hastada (eugonadotropik hipogonadizm), eğer testosteron (ng/dL) / estradiol (pg/mL) oranı <10 ise, bu hastaların anti-östrojen tedavisinden yarar görebileceği düşünülmektedir.
Nedene yönelik diğer ilaç tedavileri
Bazı özel durumlarda ilaç tedavisi doğrudan altta yatan nedeni düzeltir ve bu hastalarda sonuç daha olumludur:
- Prolaktin yüksekliği: Hipofizden aşırı salgılanan prolaktin hormonu testosteron ve sperm üretimini baskılayabilir. Prolaktini düşüren ilaçlarla (dopamin agonistleri) hormon dengesi düzelebilir.
- Üreme yolu enfeksiyonları: Prostat ya da epididim iltihabı gibi kanıtlanmış enfeksiyonlarda uygun antibiyotik tedavisi uygulanır.
- Geriye boşalma (retrograd ejakülasyon): Menin idrar kesesine kaçtığı bu durumda bazı ilaçlar normal boşalmayı sağlayabilir; sonuç alınamazsa idrardan sperm elde edilerek yardımcı üreme yöntemleri kullanılabilir.
- Tiroit hastalıkları ve diyabet gibi genel hastalıklar: Bu hastalıkların iyi kontrol edilmesi sperm üretimini olumlu etkileyebilir.
Testosteron kullanımı sperm üretimini baskılar
Sık yapılan bir hata, sperm sayısını artırmak amacıyla testosteron ya da anabolik steroid kullanılmasıdır. Dışarıdan verilen testosteron, beyinden salgılanan FSH ve LH’yi baskılayarak testislerdeki sperm üretimini azaltır, hatta tamamen durdurabilir. Bu nedenle çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde testosteron tedavisi uygun değildir. Kullanım bırakıldıktan sonra sperm üretimi çoğu zaman aylar içinde düzelir, ancak bu süreç uzun olabilir ve bazen tıbbi destek gerektirir.
Vitaminler ve antioksidanlar
Vitaminler ve antioksidanlar, spermi oksidatif hasardan koruyabileceği düşüncesiyle yaygın olarak kullanılır. Bazı çalışmalarda sperm parametrelerinde iyileşme bildirilse de canlı doğum oranını artırdığına dair kanıtlar sınırlı ve düşük kalitelidir. Bu ürünlerin yüksek dozlarda ve gelişigüzel kullanımı yerine, dengeli beslenme, sigarayı bırakma ve ideal kiloya ulaşma gibi yaşam tarzı düzenlemeleri önceliklidir. Konu hakkında ayrıntılı bilgi için tüp bebek tedavisinde antioksidanlar ve vitaminler sayfasını okuyabilirsiniz.
Ne zaman yardımcı üreme yöntemlerine geçilmeli?
İlaç tedavisinin etkili olmadığı gruplarda aylarca sonuçsuz tedavi denemek, özellikle eşin yaşı ilerlemişse gebelik şansını azaltabilir. Sperm üretimi 2-3 ay süren bir süreç olduğundan, tedavi başlanan hastalarda etkinlik bu sürenin sonunda yapılan sperm analizi ile değerlendirilir. Beklenen düzelme görülmezse aşılama, tüp bebek ya da mikroenjeksiyon gibi yöntemlere geçilmesi uygundur. Varikosel gibi cerrahi olarak düzeltilebilecek nedenler ve diğer seçenekler için erkek infertilitesinde tedavi seçenekleri sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Sperm sayısını artıran kesin etkili bir ilaç var mı?
Hayır. Hormon eksikliği (hipogonadotropik hipogonadizm) olan erkekler dışında, ilaçların sperm sayısını kesin olarak artırdığı gösterilmemiştir.
İlaç tedavisi ne kadar sürede etki gösterir?
Sperm üretimi yaklaşık 2-3 ay sürdüğü için ilaç tedavisinin etkisi en erken bu sürenin sonunda değerlendirilebilir. Hormon eksikliği olan hastalarda tedavi süresi 6-24 aya uzayabilir.
Sperm analizi sonuçlarınızın değerlendirilmesi için iletişim sayfası üzerinden görüşme talep edebilirsiniz. Ankara Tüp Bebek Merkezi diğer blog yazıları için tıklayınız.
Sorularınız mı var?
Hekimlerimizle ön görüşme için randevu talebinde bulunabilir, telefon ya da WhatsApp üzerinden bize ulaşabilirsiniz.




