İnfertilite ve Tüp Bebek Tedavisi· 5 dk okuma

Tüp Bebekte Laboratuvarda Kullanılan Ek Tedaviler Nelerdir, İşe Yarıyorlar Mı?

Yayın: Güncelleme:

Tüp Bebekte Laboratuvarda Kullanılan Ek Tedaviler Nelerdir, İşe Yarıyorlar Mı?

Tüp bebek tedavi sikluslarının hazırlık aşamasından başlayarak her basamağı sonuç üzerinde son derece önemlidir, ancak en önemli dönem mutfak yani laboratuvarda geçen süreçtir. Laboratuvarda klasik kalite kontrol sistemlerinin uygulanması başarıda altın anahtardır. Ancak klinikte olduğu gibi tüp bebekte laboratuvarda kullanılan ek tedaviler arasında da başarıyı artırmak amacıyla başvurulan ve çoğu yeterince araştırılmamış ya da yeterli düzeyde kanıtı olmayan çok sayıda ek yöntem (İngilizce "add-ons") mevcuttur. Hastaların çoğu yeterli kanıt düzeyi olmayan, genellikle maliyeti yüksek bu ek yöntemleri yalnızca kendilerine önerildiği ve yeterince kanıtın var olduğunu düşündükleri için veya çok deneme sonrası başka çareleri kalmadığı için kabul etmektedir. Aşağıda laboratuvar uygulamalarında başarıyı artırdığı düşünülen bu ek yöntemler ve işe yarayıp yaramadıkları ele alınmıştır.

1. Time-lapse imaging (embriyoların video ile izlenmesi)

Sperm ve oositin (yumurta) döllenmesi sonucunda oluşan embriyolar transfer zamanına kadar inkübatör adı verilen; ısı, pH, O₂ ve CO₂ düzeyleri ayarlanmış fırın benzeri yapıların ve özel besleyici sıvıların içerisinde (kültür ortamı) izlenirler. Bu süreçte embriyoların gelişimini incelemek için inkübatörlerin kapağı açılarak embriyolar dış ortama alınır ve mikroskop altında değerlendirilir. Oysa embriyoların video ile izlenebildiği inkübatör sistemlerinde embriyoların dış ortama sık olarak çıkarılmasına gerek yoktur ve gelişimleri video ile izlenebilmektedir. Böylece hem embriyolar dış ortama çıkarılmadığı için ısı, pH ve gaz değişimlerinden etkilenmeleri önlenmekte hem de embriyoların gelişimleri daha yakından izlenerek daha iyi gelişim gösteren embriyolar seçilebilmektedir.

Ancak bu sistemler hem çok pahalıdır, hem siklus maliyetini artırmaktadır hem de araştırma yapan laboratuvarlar dışında tüm laboratuvarlarda bulundurulmasının gebelik ve canlı doğum oranlarını artırdığına dair yeterli kanıt yoktur. Yöntemle ilgili ayrıntılar için embriyoskop yazısına bakabilirsiniz.

2. Assisted hatching (AHA; embriyonun dış kabuğunun yardımla açılması)

Yumurtanın ve döllenme sonrası gelişen embriyonun dış kabuğu zona pellusida olarak bilinir. Embriyonun transferinden sonra embriyo blastokist aşamasına gelince zona tabakası açılarak embriyo endometrium adı verilen rahim iç zarı ile temasa geçer ve buraya tutunarak gebeliği başlatır. İşte embriyonun dış zarı olan zona tabakasının asitle, mekanik olarak ya da lazer ile yardımla açılmasına AHA adı verilir ve gebelik oranını artırdığına inanılır.

Gebelik oranlarında artış görülmekle birlikte canlı doğum oranlarında artışla birlikte olduğuna dair yeterli kanıt yoktur; tek yumurta ikizliği oranını artırabilir. Özellikle 5. gün aşamasında dondurulan embriyolar çözüldükten sonra yapılması yararlı bulunmuştur. Bunun dışında rutin kullanımı için yeterli kanıt yoktur.

3. Blastokist transferi

Embriyoların 2. ya da 3. günde transfer edilmeyip laboratuvarda 5. veya 6. güne kadar izlenip blastokist aşamasında transfer edilmesidir. Blastokist aşamasına kadar ulaşan bir embriyonun tutunma olasılığı daha yüksektir. Ancak blastokist transferi her hasta için uygun değildir; yalnızca yeterli sayıda döllenmiş yumurtası ve yeterli sayıda bölünme aşamasında embriyosu olan hastalar blastokist transferi için uygundur. Aksi takdirde az sayıda iyi kalitede embriyosu olan hastalarda transfer yapılmayıp beşinci güne kadar beklenirse transfer edilecek embriyo bulunamayabilir. Hangi hastalarda tercih edildiği blastokist aşamasında transfer yazısında anlatılmaktadır.

4. Hyaluronik asit (embriyo tutkalı)

Embriyo transfer sıvısına eklenen hyaluronik asidin birçok mekanizmayla gebelik oranını artırdığı düşünülmektedir; ancak çoğul gebelik oranını da artırabileceği bildirilmiştir. Bu konuda daha büyük ölçekli çalışmalara gereksinim vardır ve şimdilik kanıt düzeyi yeterli değildir.

5. Sperm DNA fragmantasyonu ölçümü

Sperm DNA fragmantasyonunda (sperm genetik materyalindeki kırıklar) artış yapan varikosel, sigara vb. birçok faktörün olduğu ve bu artışın gebelik oranlarını azaltıp düşük oranlarını artırdığı iddia edilerek sperm DNA fragmantasyonunun değerlendirilmesinin gerekliliği ileri sürülmektedir. Ancak yapılan testler arasında bir birlik yoktur; test için spermler boyandığından test edilen normal spermleri seçip kullanmak olası değildir. Ayrıca artmış sperm DNA fragmantasyonunu düzeltmek için önerilen antioksidanlar, varikoselektomi ya da testis spermi kullanımı önerilerinin hepsi ampirik olup yeterli kanıt sağlamaktan uzaktır. Bu nedenlerle rutin olarak değerlendirilmesi önerilmemektedir. Ayrıntılı bilgi için sperm DNA fragmantasyonu ölçümü yazısına bakabilirsiniz.

6. Sperm seçim yöntemleri

Olgun, sağlıklı ve genetik olarak normal bir spermin seçilmesi için önerilen çok sayıda yöntem mevcuttur. Bunların hiçbirinin gebelik oranlarını artırdığına ve düşük oranlarını azalttığına dair kesin kanıt mevcut değildir.

  • PICSI (fizyolojik ICSI): Hyaluronik asit normalde oositin çevresinde bulunur ve sperm buraya bağlanır. Tüp bebek laboratuvarında da ortamdaki hyaluronik aside bağlanan spermlerin seçilmesi durumunda bu spermlerin şekil, hareket ve DNA yönünden daha normal olacağı ve gebelik oranını artıracağı iddia edilmektedir.
  • MACS: Daha düşük apoptozisi (programlı hücre ölümü) olan spermlerin manyetik yöntemle ayrılması ve kullanılması esasına dayanır.
  • IMSI (morfolojik olarak normal spermlerin seçilmesi): Yaklaşık 6000 kat büyütme altında seçilen spermlerin kullanılması esasına dayanır.
  • Mikroçip (microfluidic system): Mikrokanallardan yüzdürülen spermlerin seçilmesidir. Normal sperm hazırlama yöntemlerine gösterilmiş bir üstünlüğü yoktur.

7. PGT-A (eski adıyla PGS, preimplantasyon genetik tarama)

Anne ya da babada bilinen bir tek gen hastalığı ya da yapısal kromozom bozukluğu olması durumunda bunun bebeğe aktarılmasını önlemek için tüp bebek ile elde edilen embriyolardan biyopsi ile parça alınması ve eskiden PGD, bugün PGT-M ve PGT-SR olarak adlandırılan yöntemin uygulanması gereklidir ve bunda hiçbir tartışma yoktur.

Ancak anne ve babada bilinen bir genetik hastalık yokken embriyoların kromozom sayısı yönünden incelenmesi ve normal (öploid) embriyoların transfer edilmesinin gebelik oranlarını artırdığı iddiası en önemli tartışma konularından biridir. Yalnızca çok sayıda yumurtası olan ve genç yaştaki sınırlı bir hasta grubunda yararlı olabileceği gösterilen bu yöntemin rutinde uygulanmasının kanıtı yoktur. Mevcut teknik problemler, embriyolarda görülen mozaisizm (aynı embriyoda normal ve anormal hücrelerin bir arada bulunması), embriyoların kendilerini onarabilme yetileri ve işlemin maliyetinin yüksek olması gibi sorunlar nedeniyle rutinde kullanılması ve hastaların bu şekilde yönlendirilmesi yanlış bir uygulamadır. Konu PGS başarıyı artıran bir yöntem mi yazısında ayrıca tartışılmaktadır.

Uluslararası kılavuzlar ne diyor?

Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği (ESHRE) 2023 yılında ek tedavilere ilişkin iyi uygulama önerilerini yayımlamıştır. Bu önerilerde yukarıda sayılan laboratuvar ek yöntemlerinin büyük çoğunluğunun rutin kullanımı önerilmemekte, bazılarının yalnızca araştırma kapsamında ya da seçilmiş hasta gruplarında uygulanması gerektiği vurgulanmaktadır. Bir yöntemin yeni olması ya da yaygın olarak tanıtılması, yararlı olduğu anlamına gelmez.

Bir ek yöntem önerildiğinde neler sorulmalı?

  • Bu yöntemin canlı doğum oranını artırdığını gösteren iyi tasarlanmış çalışmalar var mı?
  • Benim durumumdaki hastalar için özel bir yararı gösterilmiş mi?
  • Embriyo ya da gebelik açısından bilinen bir riski var mı?
  • Uygulanmazsa tedavim nasıl etkilenir?

Bu soruların yanıtları, karar verirken gerçekçi bir beklenti oluşturmanıza yardımcı olur. Tedavinizde hangi uygulamaların gerekli olduğunu konuşmak için iletişim sayfasından ön görüşme talep edebilirsiniz. Ankara Tüp Bebek Merkezi'nin diğer blog yazılarına blog sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sorularınız mı var?

Hekimlerimizle ön görüşme için randevu talebinde bulunabilir, telefon ya da WhatsApp üzerinden bize ulaşabilirsiniz.