İnfertilite ve Tüp Bebek Tedavisi· 5 dk okuma

Tüp Bebek Uygulamalarında Sperm Seçim Yöntemleri

Yayın: Güncelleme:

Tüp Bebek Uygulamalarında Sperm Seçim Yöntemleri

Tüp bebek uygulamalarında sperm seçim yöntemleri, yumurtayı döllemek için kullanılacak spermin daha sağlıklı olanlar arasından seçilmesini amaçlar. Klasik ICSI işleminde kullanılan spermler mikroskopta 400 büyütme altında dış görünüşlerine ve hareketliliklerine göre seçilirler. Oysa yapılan birçok çalışmada infertil erkekler ile fertil erkeklerin spermlerindeki DNA kırıklıkları ve diğer tip DNA hasarları karşılaştırıldığında, infertil erkeklerde hasar oranı daha yüksek bulunmuştur. ICSI işleminde seçtiğimiz spermin DNA hasarını bilmediğimiz için, aslında belki de birçok başarısızlığın temelinde yüksek DNA hasarlı spermleri kullanmamız rol oynayabilir.

Bu nedenle ICSI işlemi için kullanılacak olan spermlerin daha fazla büyütülerek ya da DNA yapılarına göre seçiminin gebelik şansını artıracağı düşünülmektedir. Bugün vakuol denilen boşluklar içermeyen, DNA bütünlüğü korunmuş olan yani DNA fragmantasyonu az olan spermlerin çeşitli yöntemlerle seçilmesi mümkündür. Bu yöntemlerin şu anda rutin kullanımı zorunlu olarak önerilmemekle birlikte en azından önceki denemelerinde düşük döllenme olan ya da tekrarlayan başarısızlığı olan hastalarda kullanılması önerilebilir. Olgun, sağlıklı ve genetik olarak normal bir spermin seçilmesi için önerilen çok sayıda yöntem mevcuttur. Ancak bunların hiçbirinin gebelik oranlarını artırdığına ve düşük oranlarını azalttığına dair kesin kanıt mevcut değildir.

Spermler laboratuvarda nasıl hazırlanır?

Hangi seçim yöntemi kullanılırsa kullanılsın, ilk adım meni örneğinin laboratuvarda hazırlanmasıdır. Meni sıvısı, ölü ve hareketsiz spermler ile diğer hücrelerden ayrılarak hareketli spermlerden zengin bir örnek elde edilir. Bu amaçla en sık yoğunluk farkına dayalı ayırma (gradiyent) ve spermlerin temiz bir besiyerine kendiliğinden yüzerek geçmesini sağlayan yüzdürme (swim-up) yöntemleri kullanılır. Aşağıdaki ileri seçim yöntemleri, bu temel hazırlığın ardından ek bir eleme adımı olarak uygulanır.

IMSI Yöntemi (İntrasitoplazmik Morfolojiye Göre Seçilmiş Sperm Enjeksiyonu)

Klasik ICSI işleminde kullanılan spermler mikroskopta 400 büyütme altında dış görünüşlerine ve hareketliliklerine göre seçilirler. IMSI adı verilen yöntemde spermlerin içinde yer alan organeller ve hücre çekirdeği özel mikroskoplar kullanılarak ve 6000-8000 kat büyütülerek incelenebilmektedir. Bu gelişmiş yöntem sayesinde sperm hücresinde bulunan ve kromatin stabilizasyonunu bozduğu bilinen vakuol (etrafı zarla çevrili boşluklar) gibi bazı hücre içi yapıların tespit edilmesi olası olup, bu defektleri göstermeyen ya da en az defekt gösteren spermler ile ICSI (mikroenjeksiyon) yapılmaktadır.

Spermin embriyo gelişimine katkısı insanda iki ya da üçüncü günden sonra artmaktadır. Çünkü embriyo genomu yani sperm ve yumurtanın birleşmesiyle oluşan yeni genetik yapı bu dönemden sonra tam olarak faaliyete geçer. Genomun sağlıklı çalışmasının dolaylı bir göstergesi embriyonun blastosist evresine kadar yaşamını sürdürmesidir. Dolayısıyla IMSI yöntemi ile seçilen ve kromatin yapısının daha stabilize olduğu düşünülen spermlerle oluşturulan embriyoların blastosist evresine ulaşma oranlarının, IMSI kullanılmadan seçilen spermlerle oluşturulan embriyolara göre daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Tüm bunların sonucunda IMSI ile seçilen spermlerin kullanılmasının implantasyon ve gebelik oranlarını artırıp, erken dönem düşük riskini azalttığı düşünülüyor. Ancak bu durum kesin kabul edilen ve rutin kullanımı zorunlu görülen bir durum değildir. Yöntemin ayrıntıları için IMSI sayfasına bakabilirsiniz.

PICSI (Fizyolojik ICSI)

PICSI dish ya da PICSI kabı, tabanına üç mikro damla hyaluronan hidrojel eklenmiş bir malzemedir. Kadın yumurtasının çeperinde (zona tabakası) bulunan ve normal döllenme sürecinde olgun spermin doğal olarak bağlandığı hyaluronan denilen maddeyi içeren bir kaptır. Olgun ve DNA hasarı olmayan normal spermler bu kapta hyaluronana bağlanır ve bu bağlanmış spermler ICSI için seçilerek kullanılırlar. Spermi PICSI ile seçilmiş vakaların büyük çoğunluğunda spermin olgun olduğu, daha az DNA hasarı ve daha az kromozom bozukluğu içerdiği yapılan araştırmalarla gösterilmiştir.

Hyalüronik asit normalde oositin çevresinde bulunur ve sperm buraya bağlanır. Tüp bebek laboratuvarında da ortamdaki hyaluronik asite bağlanan spermlerin seçilmesi durumunda bu spermlerin şekil, hareket ve DNA yönünden daha normal olacağı ve gebelik oranını artıracağı iddia edilmektedir. Geniş katılımlı randomize bir çalışmada (HABSelect) hyaluronan ile sperm seçiminin canlı doğum oranını artırmadığı, düşük oranında ise azalma görüldüğü bildirilmiştir. Ayrıntılar için PICSI (Fizyolojik ICSI) sayfasını okuyabilirsiniz.

Magnetic Activated Cell Sorter (MACS)

Sperm mıknatısı olarak sunulan bu yöntemde apoptotik yani hücre içi ölüme programlanmış ve dölleme yeteneği azalmış olan spermlerin manyetik bir alana konularak ayıklanması ve bu spermlerin ICSI için kullanılmaması hedeflenir. Yöntem, daha düşük apoptozisi olan spermlerin seçilmesi ve kullanılması esasına dayanır. Bu şekilde embriyo kalitesi ve gebelik oranlarının arttığı bildirilse de diğer yöntemler gibi deneysel nitelikte bir uygulamadır. Daha fazla bilgi için MACS ile sperm seçimi sayfasına bakabilirsiniz.

Mikroçip (Microfluidic System)

Mikrokanallardan yüzdürülen spermlerin seçilmesidir. Spermlerin kadın üreme yolundaki doğal ilerleyişini taklit etmesi amaçlanır. Normal sperm hazırlama yöntemlerine gösterilmiş bir üstünlüğü yoktur.

Spermatid Enjeksiyonu (ROSI)

TESE işlemi ile eğer testislerde olgun sperm bulunamazsa olgunlaşmamış öncül hücreler olan spermatidlerin varlığı araştırılır. Spermatidlerin daha geç formu olan uzamış ya da elonge spermatidler ICSI işleminde kullanılabilir ve bildirilmiş gebelikler mevcuttur. Ancak spermatidlerin daha erken formları olan yuvarlak (round) spermatidlerin kullanımı bugün önerilmemektedir. Spermatid enjeksiyonunun ancak çiftin tüm olası sonuçları tam olarak anladığından emin olunduktan sonra ve son çare olarak değerlendirilmesi uygun bir yaklaşımdır. Bu konunun geleceği, olgun olmayan bu spermatidlerin laboratuvar ortamında olgun sperm hücrelerine dönüştürülmesi çalışmalarıdır (in vitro maturasyon). Ancak bu konu henüz araştırma aşamasındadır.

Kök hücreden sperm üretimi

Kök hücre uygulaması henüz deneysel aşamada olup bu konudaki hayvan deneyleri umut vericidir. Ancak insanda klinik kullanıma girmiş başarılı bir uygulama yoktur.

Hangi yöntem kimler için düşünülebilir?

Sperm seçim yöntemleri tedavinin zorunlu bir parçası değildir ve çoğu çift için standart hazırlama ile yapılan ICSI yeterlidir. İleri seçim yöntemleri daha çok önceki denemelerde döllenmenin düşük olduğu, embriyo gelişiminin beklenenden zayıf seyrettiği, tekrarlayan implantasyon başarısızlığı ya da tekrarlayan gebelik kaybı yaşanan çiftlerde gündeme gelebilir. Bu kararda spermin DNA hasarını gösteren testler yol gösterici olabilir; ayrıntılar için sperm DNA fragmantasyonu ölçümü sayfasına bakabilirsiniz.

Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği (ESHRE), tüp bebekte kullanılan ek uygulamalara ilişkin 2023 tarihli değerlendirmesinde bu ileri sperm seçim yöntemlerinin rutin kullanımını önermemektedir. Bu nedenle bir yöntemin kullanılıp kullanılmayacağı, olası yararı ve kanıtın sınırlı olduğu açıkça konuşularak, çiftle birlikte verilecek bir karardır.

Sık sorulanlar

Sperm seçim yöntemleri gebelik şansını kesin olarak artırır mı?

Hayır. Bu yöntemlerin bazı laboratuvar göstergelerini iyileştirdiği bildirilse de canlı doğum oranını artırdığına dair kesin kanıt yoktur.

Bu yöntemler bebeğe zarar verir mi?

Kullanılan yöntemler spermi seçme aşamasına yöneliktir ve yumurtaya yapılan işlem standart ICSI ile aynıdır. Uzun dönem güvenlik verileri yöntemden yönteme farklılık gösterir; bu konu tedavi öncesinde hekiminizle konuşulmalıdır.

Sperm seçim yöntemlerinin sizin için uygun olup olmadığını konuşmak isterseniz iletişim sayfası üzerinden randevu talep edebilirsiniz. Diğer yazılar için blog sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sorularınız mı var?

Hekimlerimizle ön görüşme için randevu talebinde bulunabilir, telefon ya da WhatsApp üzerinden bize ulaşabilirsiniz.