Döllenme ve embriyo gelişimi, sperm ile yumurtanın buluşmasıyla başlayan ve embriyonun rahme yerleşmesine kadar süren bir dizi aşamadan oluşur. Yumurtanın döllenebilmesi için, erkeğin cinsel ilişki sırasında kadının vajeninin üst bölgesine bıraktığı spermlerin, rahim ağzından salgılanan ve servikal mukus denilen sulu sümüksü akıntının içinden geçerek rahim içerisine ulaşması gerekir. Sonrasında spermler, fallop tüplerinin içlerine doğru ilerler. Bunu spermlerin hızlı ileri doğru hareketleri sağlarken, rahim duvarı da işlerini kolaylaştıracak şekilde kasılma hareketleriyle spermlere destek olur. Bu yolculuk sırasında spermlerde yumurtayı dölleme işlemine hazırlayan yapısal değişiklikler (kapasitasyon) gerçekleşir.
Döllenme nasıl gerçekleşir?
Sperm yumurta ile karşılaşınca, etrafındaki zona adı verilen kabuğa tutunup bunu geçmek için çaba sarf eder. Bir sperm bunu başardığında, tetiklenen reaksiyon diğerlerinin girişini engeller. Kabuğu geçmeyi başaran spermin baş bölgesi ile yumurta kaynaşır ve erkek genetik bilgisi yumurtaya aktarılır. Döllenme böylece tamamlanmış olur.
Döllenme çoğunlukla fallop tüpünün yumurtalığa yakın, geniş bölümünde (ampulla) gerçekleşir. Milyonlarca sperm yola çıksa da tüpe ulaşabilen sperm sayısı yalnızca birkaç yüz civarındadır ve bunlardan yalnızca biri yumurtayı döller. Tek bir spermin girişinden sonra zona tabakasında oluşan değişiklik, yumurtaya ikinci bir spermin girmesini önler. Bu koruma, embriyonun doğru sayıda kromozom taşıması için gereklidir.
Yumurta ve sperm ne kadar süre canlı kalır?
Yumurta, yumurtlama sonrası yaklaşık 12-24 saat boyunca döllenebilme kabiliyetine sahiptir. Sperm ise yumurtlama dönemindeki rahim ağzı salgısı içerisinde 48-72 saat ve hatta daha uzun süre (birkaç güne kadar) canlılığını sürdürebilir.
Bu nedenle gebelik şansı en yüksek dönem, yumurtlama gününü ve ondan önceki birkaç günü kapsar. Yumurtlamadan önce bırakılan spermler tüpte bekleyebildiği için, yumurta serbest kaldığında hazır durumda olurlar. Adet döngüsünün hangi gününde yumurtlama olduğunu anlamak için adet döngüsü hakkındaki bilgiler yol gösterici olabilir.
Döllenmeden sonraki ilk günler: embriyo gelişimi
Döllenen yumurtaya zigot denir. Döllenmeden yaklaşık 16-20 saat sonra, mikroskop altında yumurtanın ve spermin genetik materyalini taşıyan iki küçük çekirdek (pronükleus) görülür. Bu iki çekirdek birleştiğinde yeni bireyin genetik yapısı oluşmuş olur ve hücre bölünmeleri başlar.
- 1. gün: Zigot evresi; iki pronükleus görülür.
- 2. gün: Embriyo genellikle 2-4 hücrelidir.
- 3. gün: Embriyo çoğunlukla 6-8 hücreye ulaşır.
- 4. gün: Hücreler sıkıca kenetlenir ve dut görünümlü morula evresi oluşur.
- 5-6. gün: İçinde sıvı dolu bir boşluk bulunan blastosist (blastokist) evresine geçilir.
Blastosist evresinde embriyoda iki farklı hücre grubu belirginleşir. İç hücre kitlesi ileride bebeği oluşturacak hücrelerdir. Dış tabakayı oluşturan trofektoderm ise plasentayı ve gebeliği destekleyen dokuları meydana getirir. Embriyo bu süre boyunca tüp içinde yavaşça rahme doğru taşınır ve genellikle morula ya da erken blastosist evresinde rahim boşluğuna ulaşır.
Embriyonun rahme yerleşmesi
Rahme ulaşan blastosist, önce zona adı verilen dış kabuğundan sıyrılır (açılma, hatching). Ardından rahim iç zarına (endometrium) tutunur ve içine doğru yerleşir. Bu sürece implantasyon denir ve genellikle yumurtlamadan 6-10 gün sonra gerçekleşir. Yerleşmeyle birlikte embriyodan salgılanan hCG hormonu kana geçer; gebelik testleri bu hormonu ölçer. Bu aşamanın ayrıntıları için rahme tutunma (implantasyon) sayfasına bakabilirsiniz.
Embriyoların önemli bir kısmı, kromozom farklılıkları ya da gelişim sorunları nedeniyle bu evrelerin birinde gelişimini durdurabilir. Bu durum doğal üremenin bir parçasıdır ve her döngüde gebelik oluşmamasının başlıca nedenlerinden biridir.
Tüp bebek laboratuvarında döllenme ve embriyo gelişimi
Tüp bebek tedavisinde döllenme vücut dışında gerçekleşir. Klasik yöntemde yumurtalar hazırlanmış spermlerle aynı kaba konur ve döllenmenin kendiliğinden olması beklenir. Mikroenjeksiyon (ICSI) yönteminde ise seçilen tek bir sperm, ince bir iğneyle doğrudan yumurtanın içine yerleştirilir. Ertesi gün iki pronükleusun görülmesiyle normal döllenme doğrulanır.
Embriyolar, vücut içindeki koşulları taklit eden kültür ortamlarında ve inkübatörlerde izlenir. Gelişim hızı ve görünümü değerlendirilerek transfer edilecek embriyo seçilir. Embriyoların laboratuvarda nasıl takip edildiğini embriyo kültürü, beşinci gün transferini ise blastokist aşamasında transfer sayfalarında okuyabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Döllenme nerede olur?
Doğal yolla gebelikte döllenme çoğunlukla fallop tüpünün yumurtalığa yakın bölümünde gerçekleşir. Döllenen yumurta birkaç gün içinde rahme taşınır.
Döllenmeden kaç gün sonra embriyo rahme yerleşir?
Embriyo genellikle döllenmeden 5-6 gün sonra blastosist evresindeyken rahim iç zarına tutunmaya başlar. Yerleşme birkaç gün içinde tamamlanır.
Gebelik testi ne zaman pozitif olur?
Kanda hCG ölçümü, yerleşmeden birkaç gün sonra pozitifleşebilir. Evde yapılan idrar testlerinin güvenilir sonuç vermesi için genellikle beklenen adet gününün geçmesini beklemek önerilir.
Gebelik planlamanızla ilgili sorularınız için iletişim sayfasından ön görüşme talep edebilirsiniz. Üreme ve üreme sorunlarıyla ilgili diğer bilgilendirici yazılarımız da blog sayfamızda yer alıyor.
Prof. Dr. Kubilay Vicdan
